نماز و روزه در مناطق قطبي از ديدگاه فقها

یکی از مسایل فقهی که در این زمان نیاز به طرح و بررسی دارد و راهحل مناسبی را میطلبد، مسأله «نماز و روزه در مناطق قطبی» است؛ زیرا خداوند متعال روزه و نمازهاي پنجگانه را بر اساس زمان و تغییر شب و روز قرار داده است. در حالی که زمان و وقتها در مناطق قطبی دستخوش دگرگونی شده و نسبت به مناطق دیگر دنیا متفاوتاند.

متن کامل در ادامه مطلب

یکیاز مسایل فقهی که در این زمان نیاز به طرح و بررسی دارد و راهحل مناسبی را میطلبد،مسأله «نماز و روزه در مناطق قطبی» است؛ زیرا خداوند متعال روزه و نمازهاي پنجگانهرا بر اساس زمان و تغییر شب و روز قرار داده است. در حالی که زمان و وقتها در مناطققطبی دستخوش دگرگونی شده و نسبت به مناطق دیگر دنیا متفاوتاند.

تشخيصوقتهاي نمازهاي شبانه روزي و شروع و پايان روزه در مناطق معتدل كه در طي 24ساعت شبو روز متعارف دارند، راحت است. اما در مناطق قطبي كه در بعض فصلهاي سال چند ماه روزو در بعض فصلهاي ديگر چند ماه شب است و يا در برخي مناطق نزديك قطب كه روزها و ياشبهاي بلند 20 تا 22 ساعتي دارند، تشخيص اوقات نمازها و روزه و انجام دادن اين عباداتمشكل است.

از فقهاو مراجع تقليد استفتاها و سوالهايي متعدد در بارهي تشخيص وقتهاي نمازها و روزه وحكم نماز و روزهي مسلمانان مناطق قطبي شدهاند. فقها و مراجع تقليد از سالها پيشتاكنون به اين سوالها، جوابها و فتواهاي مختلف دادهاند. براي تنظيم و ارايه اقوالآنان، مناطق قطبی به دو دسته تقسیم میشوند: الف) مناطق نزدیک به قطب كه در طي 24ساعتشب و روز جداگانه دارند؛ ب) مناطقي قطبی كه روز يا شب طولانی بيش از 24ساعت دارند؛خواه به شش ماه برسد یا نه. در اين نوشتار، نظرها و فتواهاي فقها و مراجع تقليد دربارهي اوقات نماز و روزه و تكليف مسلمانان در اين دو مناطق بيان ميشوند.

الف-مناطق نزديك قطب

برخیمناطق نزديك به قطب، در طي 24ساعت، شب و روز جداگانه دارند و خورشید طلوع و غروبی دارد؛هرچند شب و روز در این مناطق مساوی نیستند؛ مثلاً در بعض فصلهاي سال 22ساعت روز و2ساعت شب است و در بعض فصلهاي ديگر بر عكس ميشود؛ يعني 22ساعت شب و 2ساعت روز است.

در بينفقها در بارهي اوقات نماز و روزه و تكليف مسلمانان در اين مناطق، با لحاظ تفاوتهاییاندک، چند قول است:

1- بهنظر بيشتر فقها، از جمله آيت الله گلپایگانی، آيت الله فاضل لنكراني، آيت الله فيّاضو آيت الله سبحاني، مردم اين مناطق، اگرچه از روز يا شب طولاني برخوردارند، بايد فرایضخود، از قبيل نماز و روزه را بر طبق روز و شب و طلوع و غروب خورشيد بجاآورند؛ مثلاًاگر ماه رمضان در فصلهاي واقع شود كه داراي روزهاي طولاني 22ساعتي و شبهاي كوتاه2ساعتي است، مسلمانان در اين مناطق بايد 22ساعت روزه بگيرند و نمازهاي روزانه را بجاآورندو نمازهاي شبانه را در طي 2ساعت شب انجام دهند. راه دیگری وجود ندارد و امکان نداردكه در این مناطق حکم روز را در شب و یا حکم شب را در روز اجرا کرد (سبحاني).

آيت اللهگلپایگانی در جواب یکی از دانشجویانی که در سوئد مشکل انجام نماز و روزهداشتهاست، نوشتهاست:

«نمازرا در اوقات معیّن، طبق وقت شرعی بخواند؛ یعنی پیش از طلوع آفتاب نماز صبح و نیمروزنماز ظهر و عصر و بعد از غروب آفتاب، نماز مغرب و عشا را بخواند و بلند و کوتاه شدنشب و روز در آنجا مثل کوتاهی و بلندی شب و روز در مناطق معتدله است و روزه را نیز باتمکّن و امن از ضرر بگیرد (موسوی گلپایگانی، 1372ش: ج1، ص126، س8).»

آيت اللهفاضل لنكراني در جواب كسي كه پرسيدهاست: «در كشور سوئد در بعضي از مناطق طول روز23ساعت است و در بعضي از مناطق ديگر طول روز 17ساعت است؛ تكليف نماز و روزه برادرانمسلمان در اين مناطق چيست؟» نوشتهاست:

«دراين دو فرض، نماز صبح را قبل از طلوع خورشيد بخوانند و نماز ظهر و عصر را در نيمه دومروز (بعد از زوال) بخوانند و نماز مغرب و عشا را بعد از غروب بخوانند و روزه را ازقبل از اذان صبح تا مغرب بگيرند، هرچند مقداري طولاني است (فاضل لنكراني، [بيتا]:ج1، ص78).»

آيت اللهفيّاض در جواب من، كه پرسيدم: «برخی مناطق نزديك به قطب، در بعض فصلهاي سال 22ساعتروز و 2ساعت شب است و در بعض فصلهاي ديگر بر عكس ميشود؛ يعني 22ساعت شب و 2ساعت روزاست. مسلمانانی که در اين مناطق زندگي ميکنند چه تکليفي براي نماز و روزه دارند؟»،نوشته است:

«تكليفاينها اين است كه نماز صبح شان را بعد از طلوع فجر و نماز ظهر و عصر را بعد از زوالو نماز مغرب و عشا را بعد از غروبي شرعي بخوانند. همچنين در بارهي روزهيشان بهاينكه قبل از فجر از خوردن و آشاميدن خودداري نمايند تا بعد از غروبي شرعي (دفتر آيت اللهفيّاض، نجف اشرف).»

2- بهنظر حضرت آيت الله خامنهاي، مسلمانان اين مناطق بايد درمورد وقتهاي نمازهاي شبانهروزي و همچنین روزه، همان افق محل سکونت خود را رعايتکنند و طبق گردش و طلوع و غروب خورشيد آنجا واجبات شبانهروزي خود را انجام دهند. امّادر مورد روزه، اگر بر اثر طولانيبودن روز قدرت بر روزهگرفتن ندارند و يا روزهگرفتنخيلي زحمت زياد دارد، اداي آن از آنها ساقط است و قضاي آن را در زمانهاي ديگر كه روزهاكوتاه است، بجاآورند.

حضرتآيت الله خامنهاي در جواب کسی که میپرسد: «خورشيد در دانمارك و نروژ ساعت هفت صبحطلوع میکند و تا عصر به مقدار دوازده ساعت در آسمان ميدرخشد؛ در حالي كه در كشورهايديگر شب است؛ پس تكليف من در بارهی نماز و روزه چيست؟» میفرماید:

«مکلفبايد در مورد اوقات نمازهاي يوميه و روزه همان افق محل سکونت خود را رعايت کند؛ ولياگر روزهگرفتن بر اثر طولاني بودن روز غير مقدور يا حرجي باشد، اداي آن ساقط و قضايآن واجب است (خامنهای، 1380ش: ج1، ص112، س376).»

3- بهنظر آیت الله سیستانی، مکلف در این مناطق باید نمازشرا طبق اوقات خاص آن بخواند؛ امّا نسبت به روزه، اگر توان روزهگرفتن در ماه رمضاندارد، بر او گرفتن روزه ماه رمضان واجب است و اگر توان روزهگرفتن در ماه رمضان ندارد،ادای روزه از او ساقط میشود و قضاي آن بر او واجب است و اگر توان انجام قضاي آن رانیز ندارد، باید به جاي هر روز یک مد طعام فدیه به فقیر بدهد (حسینی سیستانی، 1426ق:ص615، مسأله88 و طباطبايي يزدي، 1425ق: ج2، طرق ثبوت هلال، ص461، مسأله10، تعلیقه220).

آیتالله سیستانی در باره روزهی ماه رمضان در این مناطق میگوید:

«اگرمسلمانی در شهر و یا کشوری زندگی میکند که طول روز آن بیست و سه ساعت و طول شب آنفقط یک ساعت است و یا به عکس، بر او واجب است در حدّ توان روزهی ماه مبارک رمضان رابگیرد و اگر ممکن نشد، روزهی ماه رمضان از او ساقط میشود؛ اگر بعداً توانست قضا کند،هرچند با انتقال به یک شهر و یا کشور مجاور. هرگاه قضا هم ممکن نشد، برای روزهی هرروز یک مدّ طعام به فقیری بدهد (حکیم، 1379ش: ص104، مسأله105).»

4- براساس فتوای آيت الله محقق كابلي نیز، مکلف در مناطق نزدیک بهقطب باید نماز و روزه را بر طبق اوقات همان جا انجام بدهد. اما اگر در ماه رمضان براثر طولانيبودن روز قدرت بر روزهگرفتن ندارد، باید مسافرت برود، تا روزهگرفتن براو واجب نباشد. اگر نه قدرت بر روزهگرفتن دارد و نه امکان مسافرت دارد، واجب است ازاین مناطق به جایی هجرت کند که شب و روز معتدل دارد، تا بتواند عباداتش را انجام دهد.

آيتالله محقق كابلي در این باره در جواب کسی که پرسیدهاست: «من در کشور فنلاند زندگىمىکنم. از آنجا که کشور فنلاند در جایی واقع شدهاست که اوقات شرعى خاصى ندارد؛ بهفرض مثال هماکنون غروب آفتاب حدوداً ساعت 30/10 شب مىباشد و همچنین اوقات شرعى مختلفىموجود مىباشد. حکم شرعى در این باره در ماه مبارک رمضان چگونه مىباشد؟» نوشتهاست:

«اگرروز و شب دارد و لو در فصول سال مختلف است، بر طبق آن اوقات نماز و روزه خود را انجامدهید و اگر انجام عبادات امکان نداشته باشد، از چنین جاهایی مسافرت و یا مهاجرت نمایید(محقق كابلي، پايگاه اينترنتي).»

ایشاندر جواب شخص دیگر که سوال کردهاست: «محل زندگی بنده یکی از شهرهای شمالی سوئدن استو در حال حاضر شب واقعی نداریم و فقط هوا کمی تاریک میشود و ما در اینجا بین نمازشام و صبح، طبق راهنمایی سایت مسجد امام علی(ع) استکهلم، فقط 2ساعت یا کمتر فاصلهمیگذاریم؛ حالا با توجه به نزدیک شدن ماه مبارك رمضان، ما باید 22ساعت روزه بگیریمیا شرایط دیگری دارد؟» گفتهاست:

«درفرض سوال، راجع به نماز مشکل ندارید امّا راجع به روزه، اگر قدرت دارید روزه بگیریدو اگر نمیتوانید، مسافرت کنید و قصد اقامت ده روزه نکنید؛ اگر قدرت روزهگرفتن نداریدو نیز نمیتوانید مسافرت کنید، در این صورت به کشورهایی که شب و روز معتدل دارد هجرتنمایید (محقق كابلي، پايگاه اينترنتي).»

5- بهنظر آيت الله مكارم شيرازي، مسلمانان اين مناطق بايد برطبق اوقات مناطق معتدلي كه بر روى يك خطّ نصف النهار قرار دارند، عمل كنند. مثلاًاز طریق رادیو، تلویزیون و ساعت، وقتهای نمازهای صبح، ظهر و مغرب را با اوقات نمازهادر یکى از مناطقى که شب و روز معتدل دارد و با آن منطقهي نزدیک قطب همافق است، تنظیمکنند و بر اساس آن، نمازها و روزه را انجام دهند (مکارم شیرازی، 1385ش: ص116 و طباطبايييزدي، 1386ش: ج2، کتاب الصوم، طرق ثبوت هلال، ص61، مسأله10، تعليقه5).

در فتوایآيت الله مكارم در اين باره آمدهاست:

«درمناطقى كه... طول روز بسيار زياد و خارج از متعارف مناطق مختلف دنياست، بايد بر طبقمناطق معتدله در آن فصل از سال عمل كنند؛ يعنى اگر در مناطق معتدله (روى همان خطّ نصف النهار) روزها در آن موقع 14ساعت است و شبها 10ساعت، به همان صورت نماز و روزه خودرا تنظيم كنند (مکارم شیرازی، 1381ش: ج 2، ص73، س139).»

ب- مناطققطبي

مناطققطبي دارای روز يا شب طولانی بيش از 24 ساعت هستند، خواه به شش ماه برسد یا نرسد. درباره تشخيص اوقات نماز و روزه و تكليف مسلماناني كه در اين مناطق زندگي ميكنند، اقوالفقها و مراجع تقلید مختلفاند:

1- حضرتامام خمینی(ره) برای این موضوع بحث مستقلی در کتاب «تحریرالوسیله» باز نکردهاست ولیکن در حاشیه كتاب «عروة الوثقی» و همچنین در «تحریرالوسیله» به مناسبتی، ضمن اشارهبه این مطلب، نظرش را اعلام کردهاست.

حضرتامام(ره) بین نماز و روزه و سایر امور فردی و اجتماعی مقید به زمان در مناطق قطبی فرقگذاشتهاست. ایشان در سایر امور فردی و اجتماعی، مانند حد بلوغ، عِده، زمان بارداريو غیر آنها، که در آنها مقدار زمان معتبر است، مقدار روزها، ماهها و سالهای متعارفبر طبق افقهای مناطق متعارف را معیار قرار دادهاست. امّا در باب نماز و روزه که وقتهایخاصی دارند و در آنها سفیدی روز و سیاهی شب معتبراند، نه مقدار آنها، تطبیق روزهایقطب را بر روزهای مناطق متعارف درست ندانستهاست.

بنابراین،حضرت امام(ره) به سقوط وجوب روزه از اهل قطب و وجوب نمازهای تنها يك روز و يك شب قايلاست؛ چون روزه از طلوع فجر تا غروب است و در قطب به جهت طولانیبودن روز برای مکلفروزهگرفتن ممکن نیست و اوقات نمازها هم معين است و درست نيست كه نمازهاي ظهر و عصردر شب خوانده شود و نمازهاي مغرب، عشا و صبح در روز خوانده شود. پس مکلف در قطب بایددر مدتی که روز است، تنها یک نماز ظهر و عصر در وسط روز بخواند و در مدتی که شب استیک نماز مغرب و عشا بعد از آغاز دورهی شب و یک نماز صبح در پایان آن قبل از شروع دورهیروز بخواند.

حضرتامام(ره) در حاشیه كتاب «عروة الوثقی» فرمودهاست:

«ايناحتمال سقوط تکلیف روزه و ثبوت تکلیف نماز يك روز و يك شب، نزديكترين احتمالات استو بعيد نيست كه وقت نماز ظهر و عصر وسط روز در قطب باشد و آن هم زماني است كه خورشيددر نهايت ارتفاعش در قطب باشد، همانگونه كه نصف شب هنگام نهايت پاييني خورشيد در آنجاست(طباطبايي يزدي، همان، ص62، مسأله10، تعليقه3).»

حضرتامام(ره) در آخر كتاب «تحریرالوسیله» در ذیل عنوان «المسائل المستحدثة»فرمودهاست:

«تطبیقروزهای قطب بر روزهای مناطق متعارف فقط در مواردی جاری میشود که مقدار در آنها معتبراست، نه سفیدی روز، لذا در آنها روزها تلفیق میشود. امّا مثل روزه که خودداری از چیزهایکه روزه را باطل میکنند، از طلوع فجر تا غروب خورشید در آن معتبر میباشد و تلفیقدر آن نمیآید، پس مقدار در آن معتبر نمیباشد. همچنین تطبیق روزهای قطب بر روزهایمناطق متعارف در نماز نیز جاری نمیشود؛ زیرا اوقات نماز به طور مضبوط و معین معتبراست؛ پس خواندن نمازهاي ظهر و عصر در شب صحیح نیست، اگرچه بر ظهر افقهای ما منطبقباشد و روزه در قسمتی از روز یا شب صحیح نیست، اگرچه به مقدار روز ما باشد.

اگربر فرض حرکت زمین کُند شود و یک روز دو برابر روز ما گردد، در صورت امکان، روزهگرفتنیک روز کامل در صحت روزه حتمی است و در صورتی که ممکن نباشد، وجوب آن ساقط میشود ودر یک روز و شب بیشتر از نمازهای پنجگانه بر او واجب نیست (موسوی خمینی، 1420ق: ج2،ص573 - 574، مسأله16 و 17).»

آيتالله صانعي نيز گفتهاست:

«نمازو روزه بر او واجب نیست؛ فقط در مدت شش ماهی كه شب است یك نماز مغرب و عشا و صبح واجباست و در شش ماهی كه روز است یك نماز ظهر و عصر واجب است و روزه ساقط میباشد (صانعی،يوسف، مجمع المسائل، ج1، ص115).»

2- بهنظر آیت الله گلپایگانی و آيت الله فيّاض، مکلفدر مناطق قطبی بر اساس افق نزدیکترین جایی که شب و روز دارد، نماز و روزهاش را بجاآورد(طباطبايي يزدي، همان، ص62، مسأله10، تعليقه4).

ایشاندر پاسخ این استفتا که از وی شده بود: «کسانی که در قطب شمال یا جنوب (که شش ماه روزاست و شش ماه شب) زندگی میکنند، تکلیف آنان راجع به نماز و روزه چیست؟» مرقوم نمود:

«یکیاز بلاد متوسطه قریبه را ملاک عمل قرار دهند (موسوی گلپایگانی، 1372ش: ج1، ص126، س9).»

آيت اللهفيّاض نيز در جواب من كه پرسيدم: «مناطق قطبي دارای روز يا شب طولانی بيش از 24ساعتهستند و گاهي به چند ماه هم ميرسند. مسلمانانی که در اين مناطق زندگي ميکنند، چهتکليفي نسبت به نماز و روزه دارند؟ تشخيص اوقات نمازهاي پنجگانه و روزه در اين مناطقچگونه است؟»، نوشته است:

«اينهانماز و روزهي شان را طبق قريبترين كشوري كه داراي روز و شب متعارف ميباشد، انجامدهند (دفتر آيت الله فيّاض، نجف اشرف).»

3- طبقفتواي آیت الله سیستانی، مکلف در اين مناطق بايد نمازهايپنجگانه را برابر اوقات شرعی نزديكترين شهري كه در مدت بیست و چهار ساعت دارای شبو روز میباشد، انجام بدهد. اما براي گرفتن روزه در ماه رمضان در شهر ديگر برود و اگردر ماه رمضان نميتواند در شهر ديگر برود، بعد از ماه رمضان در جاي ديگر قضاي آن راانجام بدهد و اگر بعد از ماه رمضان نیز نميتواند در جاي ديگر قضاي آن را انجام بدهد،باید به جاي هر روز روزه یک مد طعام فدیه به فقیر بدهد (حسینی سیستانی، 1426ق: ص615،مسأله88 و طباطبايي يزدي، 1425ق: ج2، طرق ثبوت هلال، ص461، مسأله10، تعلیقه220).

آیتالله سیستانی در جواب کسی که میپرسد: «در برخی کشورها چندین روز آفتاب طلوع و یا غروبنمیکند؛ نماز و روزه در این کشورها چگونه است؟» میگوید:

«احتياطواجب آن است که نماز را با اوقات نزديكترين کشور و یا شهري كه در بیست و چهار ساعتدارای شب و روز میباشد، تطبیق دهد و نمازهاي پنجگانه را برابر اوقات شرعی آنجا بانيت قربت مطلقه بخواند. امّا در مورد روزه، اگر ميتواند بايد در ماه رمضان به جاييبرود كه بتواند روزه بگيرد و اگر در ماه رمضان نميتواند، بعد از ماه رمضان در جايديگر قضاي آن را انجام دهد و اگر هيچ كدام براي او ممكن نيست، نه در ماه رمضان و نهدر غير آن، باید به جاي هر روز یک چارک طعام به فقیر بدهد (حکیم، همان: ص88، مسأله71،ص104، مسأله104، ص106، مسأله108).»

آیتالله سیستانی در جواب شخص دیگر که پرسیده است: «تعیین وقت نماز در قطب شمال یا قطبجنوب چگونه است؟» گفتهاست:

«اگرشخصی در مکانی باشد که مدت شبانه روز آنجا بیشتر از 24ساعت باشد، به احتیاط واجب نمازهایخود را طبق اقرب مکانی که شبانه روز آنجا 24ساعت است بجا میآورد (حسینی سیستانی، پایگاهاینترنتی و پورتال انهار).»

4- بهنظر آيت الله مكارم شيرازي، مسلمانان هر منطقهي قطبي بايدصبح، ظهر و شب را با صبح، ظهر و شب يكي از مناطقي كه داراي روز و شب معتدل هستند وروي يك دايره نصف النهار قرار دارند و همافق شمرده ميشوند، تطبيق دهند و نمازهايصبح، ظهر و مغرب را مطابق اوقات شرعي آن بخوانند و روزه بگيرند. چنانكه در بخش دیگرفتواي قبلي آيت الله مكارم شيرازي آمدهاست:

«درمناطقى كه خورشيد غروب نمى كند، يا طول روز بسيار زياد و خارج از متعارف مناطق مختلفدنياست، بايد بر طبق مناطق معتدله در آن فصل از سال عمل كنند؛ يعنى اگر در مناطق معتدله(روى همان خطّ نصف النهار) روزها در آن موقع 14ساعت است و شبها 10ساعت، به همان صورتنماز و روزه خود را تنظيم كنند (مکارم شیرازی، 1381ش: ج 2، ص73، س139).»

5- برخیاز فقها، از جمله مرحوم آيت الله فاضل لنكراني و مرحوم آيت الله سيدكاظم يزديقايلند كه مكلف در قطب نماز و روزه را طبق اوقات شرعي شهرهاي متعارفي كه شب و روز مساويدارند، بجاآورند و وحدت افق و يكيبودن نصف النهار شرط نيست. اگر مسلمان ساكن قطب ازشهر ديگر به آنجا رفته است، ميتواند نماز و روزه را طبق اوقات شرعي شهر سابق خودشانجام بدهد. چنانكه آيت الله فاضل لنكراني در جواب كسي كه پرسيدهاست: «در كشور سوئددر بعضي از مناطق به مدت 52 روز خورشيد در آسمان غروب نميكند؛ تكليف نماز و روزه برادرانمسلمان در اين مناطق چيست؟» نوشتهاست:

«براىنماز و روزه، بلاد و شهرهاى متعارفه، كه شب و روز آنها تقريباً مساوى است (مثل مكهو مدينه) ملاك قرار دهند؛ يعنى نماز ظهر و عصر را بخوانند؛ شش ساعت بعد نماز مغرب وعشا را بخوانند و يازده ساعت بعد نماز صبح را بخوانند و روزه را هم به همين ملاك بگيرندو در همين فرض مى توانند ملاك را وطن و شهر خود قرار دهند؛ مثلاً اگر از تهران رفته اندبا اذان ظهر تهران نماز ظهر و عصر را بخوانند و با اذان مغرب و عشا، نماز مغرب و عشارا و با اذان صبح، نماز صبح را بخوانند و روزه را نيز به همين ملاك بگيرند و در عينحال اگر سفر به آن منطقه لزومي ندارد به مناطقي سفر كنند كه بتوانند عبادات خود رادر اوقات شرعيه انجام دهند (فاضل لنكراني، [بيتا]: ج1، ص78).»

آیتالله سیدمحمدکاظم یزدی حدود هفتاد سال پیش در کتاب معروف «عروة الوثقی» این مسأله رامطرح کردهاست و شاید اولین شخصی باشد که در مورد این مسأله نظر دادهاست. ایشان دراین باره گفتهاست:

«اگرمکلفی در مکانی زندگی کند که شش ماه روز و شش ماه شب باشد و یا سه ماه روز و شش ماهشب باشد و مانند آنها، بعید نیست که ملاک در نماز و روزه این فرد سرزمینهای متعارفیكه میان دو قطب واقع شده، باشد و این فرد مخیر است که برای نمازها و روزههایش یکیاز شهرهای میانی را مبنا قرار دهد... و این احتمال هم وجود دارد که ملاک در نماز وروزهي این فرد سرزمینی باشد که قبلاً در آن زندگی میکرده است؛ البته این احتمال درصورتی است که اين فرد وطن سابقی داشته باشد (طباطبايي يزدي، همان: ج2، کتاب الصوم،طرق ثبوت هلال، ص61، مسأله10).»

6- آیتالله نوری همدانی در این باره گفتهاست:

«درمناطقی که شب و روز 24ساعته ندارند، مانند قطب شمال و جنوب که شش ماه در آنجا روز وشش ماه شب است و مناطق نزدیک به قطبین که مجموع شب و روزشان 24ساعت نیست، لازم استاوقات خود را به 12ساعت و 12ساعت تقسیم کنند و 12ساعت را برای خودشان روز و 12ساعترا شب قرار بدهند و در 12ساعتی که آن را روز قرار دادهاند اعمال روزانه را انجام بدهندو در 12 ساعتی را که شب قرار دادهاند، اعمال شب را بهانجام برسانند (نوری همدانی،توضیح المسائل، ص603).»

7-به نظر آيت الله خويي(ره) و آیت الله وحید خراسانی، در صورتی که مهاجرت از مناطققطبی برای مکلف امکان داشته باشد، هجرت از این مناطق و یا هرمکانی که باعث تضییع وتفویت واجبات شرعی گردد، واجب است و ماندن در آنجاها حرام میباشد. در صورتی که مهاجرتاز مناطق قطبی ممکن نباشد و در حالت اضطرار، ادای نماز و روزه ساقط میشود و قضای آنهاواجب است و احتیاط واجب هم این است که در هر بیست و چهار ساعت نمازهای پنجگانه را نیزبخواند؛ چنانکه آيت الله خويي(ره) فرمودهاست:

«اگرمکلفی در جایی باشد که شش ماه روز و شش ماه شب است و برایش ممکن است که به شهری برودکه بتواند نماز و روزهاش انجام دهد، بر او هجرت از آنجا واجب است. اگر برایش هجرتاز آنجا ممکن نیست، پس احتیاط واجب این است که در هر بیست و چهار ساعت نمازهای پنجگانهرا بخواند و قضای آن را نیز بجاآورد و باید روزه را قضا کند (موسوی خویی، 1429ق: ج1،ص432، مسأله58 و 1430ق: ج22، کتاب الصّوم، ج2، ص143- 145).»

آیتالله وحید خراسانی نیز در این باره نوشته است:

«اگرفرض شود که مکلف در محلی است که روز آن شش ماه و شب آن شش ماه است و میتواند هجرتکند به شهری که نماز و روزه را در وقت شرعی بجاآورد، واجب است هجرت کند و اگر نمیتواندهجرت کند، بنابر احتیاط واجب در هر بیست و چهار ساعت یک بار نمازهای پنجگانه را بجاآوردو قضای آن را نیز انجام دهد و باید روزه را قضا کند (وحید خراسانی، 1388ش: ص583، مسأله2913.»

8- بهنظر آيت الله محقق كابلي و آيت الله میرزا جواد تبریزی، مهاجرت از چنین جاهايی كه مكلفنميتواند نماز و روزه خود را به درستي انجام دهد، واجب است و بايد به جايي برود كهبتواند نماز و روزهاش را انجام دهد (تبریزی، 1386ش: کتاب الصوم، طرق ثبوت هلال، ص176،مسأله10، تعلیقه1).

آيتالله محقق كابلي در جواب كسي كه پرسيده است: «اینجانب در شمال کشور نروژ در شهر «ترومسو»در نزدیکی قطب شمال زندگی میکنم؛ در اینجا تعادل در شب و روز نیست؛ گاهی کامل شب وگاهی کامل روز است؛ مرا راهنمايي کنید كه ساعت نماز را چگونه پیدا کنم و برای روزههم چهکار کنم؟» گفتهاست:

«درفرض سوال، مهاجرت از چنین جاهايی واجب است؛ شما باید به جایی بروید که از نظر طلوعو غروب، متعارف و معمولی باشد (محقق کابلی، پايگاه اينترنتي).»

ايشاندر جواب من كه پرسيدم: «عدهای از مسلمانان در کشورهای شمال اروپا، مانند نروژ، سوئدو فنلاند، سکونت دارند. با توجه به اینکه بعض شهرهای این کشورها در مناطق قطبی واقعشدهاند و تشخيص اوقات نماز و روزه در آنها مشکل است؛ زيرا مناطق قطبي دارای روز ياشب طولانی بيش از 24ساعت هستند و گاهي به چند ماه هم ميرسند. مسلمانانی که در اينمناطق زندگي ميکنند، چه تکليفي نسبت به نماز و روزه دارند؟ تشخيص اوقات نمازهاي پنجگانهو روزه در اين مناطق چگونهاست؟» نوشته بود:

«درفرض سوال، تكليف اين اشخاص مهاجرت است و نشستن و ماندن در اينگونه كشورها حرام است(محقق کابلی).»

9- بهنظر آيت الله سبحاني، اگر در اين مناطق روز طولانی باشد و از مرز یک ماه یا دو ماهتا شش ماه تجاوز کند، در این صورت راهنمای ما در تشخیص روز از شب، خورشید است. خورشيددر طى24 ساعت يك بار، با بالا و پاييني كه دارد، به دور افق مىچرخد. از آنجا که خورشیدهميشه قابل دیدن است و حرکتش بر حسب آنچه حواس ما درک میکند، دورانی همچون حرکت سنگآسیاب است، بنابراین وقتی حرکت خورشید از شرق به سمت غرب باشد، روز اين مناطق است ووقتی خورشید به ميانه آسمان (خط نصف النهار) برسد، ظهر میشود و اول وقت نماز ظهر وعصر است. زمانی که حرکت خورشید به سمت غرب پایان یابد و حرکتش را از غرب به سمت شرقآغاز کند، شب فرامیرسد و موقع نماز مغرب و عشا و افطار روزه است. هنگامی که حرکت خورشیدبه طرف شرق پایان یابد و حرکتش را دوباره به سمت غرب آغاز کند، ابتدای روز این مناطقو موقع نماز صبح است و كمى پيش از رسيدن خورشيد به نقطهي شرق، اول فجر و زمان شروعروزه است. بدین گونه یک شبانه روز در طی 24 ساعت تکمیل میشود.

اينبيان را هوا هم تأييد مىكند؛ زيرا وقتى خورشيد از طرف شرق شروع به حركت مىكند، تابه سمت غرب برسد، هوا مانند مناطق معتدل بسيار روشن است و وقتى خورشيد به طرف غرب پايينميآيد و از آنجا به سمت شرق حركت مىكند، هوا به تيرگى و تاريكى خفيفى ميل مىكند؛لذا ساكنان اين مناطق با حركت اولي خورشيد، رفتار روز ميكنند و كارهاى روزانه را انجامميدهند و با حركت بعدى خورشيد، رفتار شبانه مىكنند و به خواب شبانگاهى مىروند.

امّااگر در اين مناطق شب طولانی باشد، خواه به شش ماه طول بكشد يا نه، در این صورت اگرچهخورشید براي مدت طولاني غروب ميكند و قابل ديدن نیست؛ امّا تاریکی در اين مناطق بهیک شکل نیست؛ بلکه میان تاریکی شدید و تاریکی مایل به سیاهی در حال تغيير است و زمان24ساعتي به چند ساعت تاريكي شديد و چند ساعت تاريكي خفيف تقسيم ميشود. شدت تاریکینشانه حکومت شب در مناطق معتدل است؛ همچنان که تاریکی ضعیف نشانه حکومت روز در آنمناطق میباشد. از اين طريق ميتوان روز را از شب تشخيص داد. بنابراین وقتی تاریکیدر این مناطق شدید است، شب آن شمرده میشود و آغاز آن، آغاز وقت نماز مغرب و عشا وموقع افطار روزه است. وقتی تاریکی کمتر شده و پرتوهايی از نور در آن نمايان شود، صبحآغاز میشود و وقت نماز صبح است و كمى پيش از آن طلوع فجر و زمان شروع روزه است. ساعتهايیكه تاریکی خفیف باشد روز آن مناطق به حساب میآید و بايد در آن ساعات روزه بگيرند وحد وسط اين چند ساعت ظهر اين مناطق شمرده مىشود و بايد نماز ظهر و عصر را به جاآورند(سبحاني، مقاله نماز و روزه در قطب، با تلخيص و اضافات).

جمعبندي

الف-در مناطق نزديك قطب كه در طي 24ساعت شب و روز جداگانه دارند، هرچند يكي از روز يا شبطولاني است، به نظر بيشتر فقها، مسلمانان بايد نماز و روزه را بر طبق روز و شب و طلوعو غروب خورشيد آنجا بجاآورند. امّا طبق فتواي آيت الله خامنهاي و آیت الله سیستاني،اگر بر اثر طولانيبودن روز قدرت بر روزهگرفتن ندارند و يا روزهگرفتن خيلي زحمت زياددارد، اداي آن از آنها ساقط ميشود و بايد قضاي آن را در زمانهاي ديگر كه روزها كوتاهاست، بجاآورند.

ب- درمناطق قطبی كه روز يا شب طولانی بيش از 24ساعت دارند، خواه به شش ماه برسد یا نه، مکلفبايد نماز و روزهاش را طبق اوقات شرعی نزدیکترین شهری که در مدت 24ساعت روز و شبدارد و با شهر محل سكونت مکلف روي يك خط نصف النهار قرار دارد و آن دو شهر همافق هستند،بجاآورد. امّا از آنجا كه مناطق نزديك قطب داراي روز يا شب طولاني غيرمتعارف هستند،مسلمانان آن مناطق خودشان مشكلات تعيين اوقات شرعی و انجام نماز و روزه دارند؛ لذامسلمانان مناطق قطبی بهتر است طبق فتواي بعض فقها از جمله آيتالله مكارم شيرازي مطابقاوقات شرعي يكي از مناطقي كه داراي روز و شب معتدل هستند و با شهر محل سكونتشان روييك خط نصف النهار قرار دارد و اين دو شهر همافق شمرده ميشوند، روزه و نمازشان راانجام بدهند.

منابع:

1- تبریزی، جواد؛ تنقیح مبانی العروة؛ دار الصدیقةالشهیدة، قم؛ طسوم، 1386ش= 1428ق.

2- حسینی سیستانی، علی؛ پایگاه اطلاع رسانی اينترنتيدفتر آیت الله سیستانی: Sistani's Office Website.

3- حسینی سیستانی، علی؛ توضیح المسائل؛ دفتر آیتالله سیستانی، قم؛ چ بیست و چهارم، 1426ق.

4- حکیم، عبدالهادی محمدتقی؛ فقه برای غرب نشینان،ترجمه سیدابراهیم سیدعلوی؛ دفتر آیت الله سیستانی، قم؛ چ اول، 1379ش.

5- خامنهای، علی؛ ترجمه اجوبة الاستفتائات؛ انتشاراتبین المللی الهدی، تهران؛ چ هفتم، پاییز 1380ش.

6- سبحاني، جعفر؛ مقاله نماز و روزه در قطب؛ مرکزتحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی و www.bashgah.net.

7- صانعی، يوسف، مجمع المسائل (به نقل از سايتمركز ملي پاسخگويي به سوالات ديني: www.pasokhgoo.ir.

8- طباطبايي يزدي، محمد كاظم؛ العروة الوثقي معتعليقة آیت الله السيد علي الحسینی السيستاني؛ مكتب آية الله السيد السيستاني، قم؛1425ق.

9- طباطبايي يزدي، محمد كاظم؛ العروة الوثقي معتعليقات آيت الله مكارم شيرازي و عدة من الفقهاء العظام؛ مدرسة الامام علی بن ابیطالب(ع)،قم؛ طاول، 1386ش = 1428ق.

10- فاضل لنكراني، محمد؛ جامع المسائل؛ مطبوعاتي اميرالعلم،قم؛ چ يازدهم، [بيتا]).

11- فيّاض، محمداسحاق؛ دفتر آيت الله فيّاض، بخش استفتا؛نجف اشرف.

12- محقق كابلي، قربانعلی؛ پايگاه اطلاع رساني اينترنتيدفتر آيت الله محقق كابلي، بخش استفتائات.

13- مکارم شیرازی، ناصر؛ استفتائات جديد؛ انتشاراتمدرسة الامام علی بن ابیطالب(ع)، قم؛ چ سوم، 1381ش.

14- مكارم شيرازي، ناصر؛ معراج، شق القمر، عبادت درقطبين؛ انتشارات نسل جوان، قم؛ چ هشتم، 1385ش.

15- موسوی خمینی، روح الله؛ تحریر الوسیله؛ مؤسسة النشرالاسلامی، قم؛ ط هشتم، 1420ق.

16- موسوی خویی، ابوالقاسم؛ المستند فی شرح العروةالوثقی، تألیف مرتضی بروجردی؛ مؤسسة احیاء آثار الامام الخوئی، قم؛ ط چهارم، 1430ق= 2009م.

17- موسوی خویی، ابوالقاسم؛ منهاج الصالحین؛ مؤسسةاحیاء آثار الامام الخوئی، قم؛ ط سیوسوم، 1429ق = 2008م.

18- موسوی گلپایگانی، محمدرضا؛ مجمع المسائل؛ دار القرآنالکریم، قم؛ چ چهارم، 1372ش = 1413ق.)

19- نوری همدانی، حسین؛ توضیح المسائل (به نقل از وبنوشتسید تقی واردی: (waredi.parsiblog.com

20- واردی، تقی؛ مقاله تحقیقی در باره عبادت در مناطققطبی؛ وب نوشت سید تقی واردی: waredi.parsiblog.com

21- وحید خراسانی، حسین؛ توضیح المسائل؛ مدرسة الامامباقر العلوم(ع)، قم؛ چ هفدهم، 1388ش= 1430ق.

منبع: انجمن علمی فرهنگی یاسین