علم، رزق معنوی

علامه طباطبایی (ره) دربارۀ توسعه معنای رزق از نظر قرآن می گوید:

«معناى رزق روشن و واضح است و آنچه از موارد استعمال آن به دست مى آید این است که در معناى این کلمه نوعى بخشش و عطا هم خوابیده؛ مثلا مى گویند پادشاه به لشگریان رزق مى دهد، که این جمله تنها شامل مواد غذایى لشگر مى شود، قرآن کریم هم مى فرماید:” وَ عَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ" ...

علامه طباطبایی (ره)دربارۀ توسعه معنای رزق از نظر قرآن می گوید:

«معناى رزق روشن و واضحاست و آنچه از موارد استعمال آن به دست مى آید این است که در معناى این کلمه نوعىبخشش و عطا هم خوابیده؛ مثلا مى گویند پادشاه به لشگریان رزق مى دهد، که این جملهتنها شامل مواد غذایى لشگر مى شود، قرآن کریم هم مى فرماید:” وَ عَلَىالْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ”[1] ؛ مردى که صاحب فرزند است بایدرزق و لباس همسران را به طور متعارف بگیرد. که در این آیه لباس جزء مصادیق رزقشمرده نشده است.

این معناى اصلى و لغوىکلمه بود، ولى بعدها در معناى آن توسعه دادند و هر غذایى را که به آدمى مى رسد، چهدهنده اش معلوم باشد و چه نباشد رزق خواندند، گویا رزق بخششى است که به اندازهتلاش و کوشش انسان به او مى رسد هر چند که عطا کننده آن معلوم نباشد، سپس توسعهدیگرى در معناى آن داده و آن را شامل هر سودى که به انسان رسد نموده اند هر چند کهغذا نباشد، و به این اعتبار همه مزایاى زندگى اعم از مال و جاه و عشیره و یاوران وجمال و علم و غیره را رزق خواندند… نیز از شعیب حکایت فرموده که به قوم خودگفت:” یا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلى بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی، وَرَزَقَنِی مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً”[2] که مراد وى از” رزق حسن”نبوت و علم بود».[3]

امام مجتبى(علیهالسلام) می فرماید: «حسنه» (نیکو، که در قرآن مکرّر نام برده شده: «رَبَّنا آتِنافِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً»[4]) در دنیا، علم و عبادت است ودر آخرت، بهشت».[5]

صدرالمتألهین در تفسیرخود، غذای هر موجودی را از جنس آن موجود و مشابه آن معرفی می کند. پس همان طور کهغذای ابدان طعام های مادی و مناسب بدن است، غذای عقول انسانی نیز مناسب آن و عبارتاست از ادراک علوم عقلی. حیات عقول و تکمیل و ازدیاد آن به علم است، و در مقابلموت و هلاکت آن به جهل است. سپس ایشان رزق در آیه شریفۀ «وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌوَ أَبْقى»[6] را رزق معنوی علمی معرفیمی کند.[7]

امام علی (علیه السلام)در بارۀ اهمیت علم می فرماید: «کمال دین طلب علم و عمل به آن است. آگاهباشید که طلب علم از طلب مال بر شما واجب تر است».[8] البته مشکلاتی چون امرار معاشو مخارج سنگین زندگی ممکن است فکر طالب علم را مشغول کند، اما در این رابطه نیزروایاتی، بیانگر تضمین روزی اهل علم از جانب خداوند سبحان است. از جملۀ آنهاحدیثی است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلّم) می فرماید: “کسی که صبحگاه به دنبال علم برود ملائکه بر او سایه می افکنند و در معیشت او برکت داده میشود و از روزی او چیزی کاسته نمی شود”.[9] [10]