جزئیاتی درباره اصحاب و یاران مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

جزئیاتی درباره اصحاب و یاران مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

به گزارش شیعه آنلاین به نقل از فارس، در این نوشتار، با استفاده از منابع روائی شیعه موضوع یاران حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ویژگیها و خصوصیات اسمی و ملیتی آنان، تعداد اصحاب، جنسیت اصحاب (تعداد مرد و زن)، نحوه حضور و یاری رسانی آنان و نیز وضعیت نیروهایی که در هنگامة ظهور، برای حمایت از حضرت قیام میکنند و… در دو محور: گروه اصحاب ویژه امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و گروه انصار و یاوران آن حضرت در هنگام ظهور، مورد بررسی قرار گرفته است.

---

جزئیاتی دربارهاصحاب و یاران مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)[1]
به گزارش شیعهآنلاین به نقل از فارس، در این نوشتار، با استفاده از منابع روائی شیعه موضوعیاران حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ویژگیها و خصوصیات اسمی و ملیتیآنان، تعداد اصحاب، جنسیت اصحاب (تعداد مرد و زن)، نحوه حضور و یاری رسانی آنان ونیز وضعیت نیروهایی که در هنگامة ظهور، برای حمایت از حضرت قیام میکنند و… در دومحور: گروه اصحاب ویژه امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و گروه انصار ویاوران آن حضرت در هنگام ظهور، مورد بررسی قرار گرفته است.
براساس آموزههای دینی، یکی از سنتهای الهی درجهان این است که هر پدیده، میباید به صورت قاعده مند از راه فراهم آمدن شرایط ومقدمات آن به وجود آید. این اصل، در روایات این گونه بیان شده است: «أبی الله أن یجری الأمور إلا بأسبابها فجعل لکل شئسبباً؛ خداوند امتناع دارد از اینکهامور را جز از راه اسباب آن فراهم آورد»[2]
تحولات و رخدادهایاجتماعی نیز همانند پدیدههای تکوینی، محکوم این اصل میباشد. بر این اساس، تحققهر انقلاب و رویداد اجتماعی، به زمینهها و شرایط آن، وابستگی دارد. ظهور و قیامامام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز پیرو همین اصل است و بدون تحقق زمینههاو شرایط آن، به وقوع نخواهد پیوست.
یکی از مهمترینشرایط و مقدمات لازم برای تحقق ظهور، وجود یاورانی شایسته و لایق برای پشتیبانی ازقیام و انجام کارهای حکومت جهانی است؛ زیرا سنّت الهی بر این قرار گرفته که امورعالم از مجرای طبیعی و علل و اسباب عادی انجام گیرد؛ بنابر این همان گونه که نقشیاران در موفقیت حرکتهای اصلاحی پیامبران الهی تعیین کننده بوده، در قیام اماممهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیر نیاز به یاران، امری ضروری و اجتناب ناپذیراست؛ زیرا بنا نیست این قیام، با نیروی اعجاز به سر انجام برسد؛ بلکه حرکتهایاصلاحی حضرت از راه اسباب وعوامل عادی به پیروزی میرسد. بدیهی است چنین انقلابعظیمی، بدون نیروهای مؤمن و فوق العاده توانمند و مؤثر، امکان تحقق نخواهند داشت.
بر این اساس،یکی از موضوعات لازم در حوزة مباحث مهدویت، بحث از یاران حضرت مهدی علیه السلام وشناخت ویژگیها، کارکردها و اقدامات سیاسی نظامی مجموعه نیروهایی است که هنگامظهور به امام مهدی علیه السلام میپیوندند و تحت فرمان آن حضرت، به انجام مسؤولیتمیپردازند. با توجه به اهمیت مسأله و نقش آموزندة آن، بخشی از روایات مهدویت بهانعکاس این موضوع پرداخته است. طبق آنچه از روایات استفاده میشود، مجموع یاوران وکسانی را که در آغاز ظهور، دعوت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را لبیک میگویندو برای یاری، به امام علیه السلام میپیوندند، میتوان به دو گروه، تقسیم کرد:
الف. گروهاصحاب ب. گروه انصار
گروه اصحاب،افراد ویژه و فوق العاده ممتازی هستند که به عنوان اصحاب حضرت در نخستین ساعاتظهور، به امام مهدی علیه السلام میپیوندند. آنان، هستههای اولیة نهضت جهانی اماممهدی علیه السلام را تشکیل میدهند. آنان کسانیاند که هم قیام حضرت با حضور آنانآغاز میشود و هم پس از پیروزی، از مشاوران و وزرای امام عصر علیه السلام خواهندبود و بخش مهمی از کارها را به دوش خواهند کشید. امام مهدی عجل الله تعالی فرجهالشریف با کمک آنان، دنیا را فتح کرده و عدالت موعود را سراسر جهان حاکم خواهند کرد.
درمنابع روایی،این گروه، با عنوان «اصحاب المهدی» یاد شدهاند. آنان، در مقایسه با دیگر یارانحضرت، از مقام، جایگاه و منزلت برتری برخوردارند و در سیستم حکومتی حضرت نیزمسؤولیتهای مهمتر و حساستری بر عهده دارند.اما گروه انصار، عبارتند از مجموعهیاورانی که پس از ظهور به حمایت از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف میشتابندو به سپاه آن حضرت ملحق میشوند. این عده، شامل همة افرادی میشود که با آغاز قیامحضرت، دسته دسته برای یاری ایشان به پا میخیزند، و دعوت امام علیه السلام را لبیک میگویند. این گروه،شامل سه دسته از نیروهایی هستند که به تدریجبه سپاه حضرت میپیوندند:دستة اول، کسانیاند که در آغاز ظهور و اعلام خبر قیام حضرتدر مکه، خود را به امام علیه السلام میرسانند و با ایشان بیعت میکنند. حضرت، پساز حضور و اعلام بیعت آنان، به قیام میپردازد و از مکه به سوی مدینه حرکت میکند.
دستة دوم، خیل عظیمی از مؤمنان و مشتاقانیاند که با آغازقیام حضرت، در میانة راه به سپاه امام مهدی علیه السلام میپیوندند و در رکاب اوبا دشمنان خدامیجنگند.
دستة سوم، نیروها و سپاهیانیاند که پس از قیام حضرت مهدیعجل الله تعالی فرجه الشریف، از جاهای دور و نزدیک با هدف مقابله با لشکریانسفیانی و حمایت و پشتیبانی از حضرت مهدی علیه السلام، به سوی او میشتابند و بهسپاه حضرت میپیوندند. دراین نوشتار، سعی شده است به منظور شناخت خصوصیات و اوصافاصحاب و یاران حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و نقش مؤثر آنان در شرایط وتحولات نخستین روزهای ظهور، ابعاد مختلف این موضوع بررسی شود.
گروه اصحاب
کلمة «اصحاب» و«صحابه»، جمع صاحب از مادة «صحب» به معنای همراه، گروه، معاشر و یاور است[3]. در آیات و روایات نیز اینکلمه به معنای همراه، اهل، دسته وگروه، به کار رفته است. دربارة اصحاب و یارانحضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف، و وقایع مربوط به آن نکات متعددی قابل طرحاست که این جا لازم است با استناد به روایات، بدان اشاره شود:
شمار اصحابحضرت مهدی علیه السلام
دربارة تعداداصحاب امام مهدی علیه السلام در روایات، آمار و ارقام مختلفی ذکرشده است. بیشترروایات، تعداد یاران مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را سیصد و سیزده تن- به تعداد اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله درجنگ بدر- ذکر کرده است[4]. دستة دیگر روایات، تعداداصحاب مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را بیش از سیصد و سیزده نفر نقل کرده است. برخی از این روایات، رقم ده هزار نفر را ذکر کرده است؛ مانند آنچه از امام صادق علیه السلام نقل شدهاست که فرمود: «مهدی ظهور نمیکند، مگر اینکه حلقه کامل گردد». وقتی ازحضرت سؤالشد که عدد آنان چند نفر است؟ فرمود: «ده هزار نفر»[5].
همچنین ابوبصیرنقل میکند: مردی کوفی از امام صادق علیه السلام تعداد یاران امام مهدی علیهالسلام را پرسید وگفت: «مردم میگویند اصحاب مهدی به تعداد اصحاب بدر، ۳۱۳ نفرند». حضرت در پاسخ فرمود: «مهدی ظهور نمیکند،مگر با نیروی قدرتمندی که تعداد آنان، کمتر از ده هزار رزمنده نخواهند بود»[6]. بعض دیگر از این نوع روایات،تعداد اصحاب مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هنگام ظهور را بین دوازده تا پانزده هزار نفر، ذکر کرده است[7]. حتی در روایتی، عدد یکصد هزار نفر نیز نقل شده است.[8]
باتوجه بهقرائن موجود، این چند دسته روایات را میتوان این گونه جمع کرد که روایات متضمن عدد سیصد، ناظر به اصحاب ویژهامام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در مرحلة آغازین قیام است، همان کسانی که هسته اصلی قیام حضرت را تشکیل میدهند و در روایات، از آنان، باعنوان پرچمداران و فرماندهان لشکرمهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف یاد شده است[9]. که حضرت مهدی علیه السلام بهوسیله آنان، شرق وغرب جهان را فتح میکند وآنها را فرمانروایان روی زمین قرارمیدهد.[10]
اما روایاتدسته دوم، ناظر بهمجموع نیروهایی است که به جمع سیصد وسیزده نفر میپیوندند. بنابراین، با توجه بهاختلاف روایات دربارة تعداد یاران مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف میتوان گفت:آمار و ارقام یاد شده، مقصود نبوده؛ بلکه هدف از بیان این ارقام، فزونی یاوران وپیروان امام مهدی علیه السلام بوده است.
نام و ملیتاصحاب
در برخیروایات، خصوصیات اسمی و وطن و محل اقامت ۳۱۳ نفر از یاران امام مهدی علیه السلام،ذکر شده است و از شهرهایی مانند کوفه، بصره، مدائن، هرات، حران، قلزوم، خیبر،طرابلس، بیروت، طالقان، همدان، ری، اهواز، قم، قزوین، نیشابور، کرمان، مرو، توس و…نام برده شده است. در روایتی که اصبغ ابن نباتة از امیرالمؤمنین علیه السلام نقلکرده آمده است:روزی امیرالمؤمنین علیه السلام خطبهای ایراد فرمودکه در آن، از مهدی علیه السلام و یاران او ذکری به میان آورد. در آن حال، ابوخالداز امیرالمؤمنین علیه السلام، درخواست کرد تعداد و اوصاف و خصوصیات اسمی و محلییاران مهدی علیه السلام را بیان فرماید. امیرالمؤمنین علیه السلام به نقل از رسولخدا صلی الله علیه و آله تعداد و محلهای ۳۱۳ تن از یاران و همراهان مهدی علیهالسلام هنگام ظهور را بازگو کرد؛ در حالیکه مردم آن را مینوشتند. سپس فرمود:«رسولالله صلی الله علیه و آله این ۳۱۳ نفر را که به تعداد اصحاب بدرند، برایمچنین معرفی کرد»[11].در این روایت، اسامی ۳۱۳ نفر اصحاب خاص امام عصر علیه السلام و محل سکونت آنان، بهتفصیل بیان شده است.
در روایت دیگر،ابو بصیر نقل میکند: به حضور امام صادق علیه السلام رسیدم؛ حضرت به کسی که درمجلس حضور داشت، فرمود: «بنویس آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله برای امیرالمؤمنین علیه السلام املا فرمود». سپس نامهای تک تک یاران ویژة حضرت مهدی علیهالسلام را با ذکر محلات و مناطق زندگی شان، بیان فرمود .[12]
در اینبارهتذکر دو نکته لازم است: نکتة اول اینکه مراد از اماکن و شهرهایی که در این روایات،از آن نام برده شده، مفهوم متعارف آن زمان است و این نامها ناظر به مکانهایی استکه هنگام صدور روایت، با این عناوین و نامها یاد میشدهاند؛ به همین سبب دربسیاری از این موارد، تطبیق این اسامی با اماکن و شهرهایی که بعدها بدین نام،نام گذاری و مشهور شده، قدری دشوار است؛ زیرا بسیاری از شهرهای نامبرده شده درگذر زمان، تغییر نام یافته یا در اثر توسعه دارای چندین شعبه با نامهای گوناگونشده باشند.
نیز ممکن استدر ثبت و ضبط نام این شهرها و محلات، تصحیف (خطای نوشتاری) رخ داده باشد. همچنیندر برخی موارد، شهرهای جدیدی احداث شده است که با آنچه در روایات آمده است، فقطتشابه اسمی دارد. افزون بر اینکه در ترتیب اسامی و مکانهای یاد شده در این گونهروایات، اندک تفاوتهایی نیز دیده میشود.
نکتة دوم اینکه باید توجه داشت با آنکه دانستن نام اصحابحضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و آگاهی از موطن و ملیت آنان، مطلوب است،این اطلاع و آگاهی، از نظر معرفتی برای ما چندان اثری نخواهند داشت؛ بلکه آنچه دراین خصوص مهم و لازم است، توجه به ویژگیهای شخصیتی یاران حضرت مهدی عجل اللهتعالی فرجه الشریف و تأسی عملی به ایشان است؛ مطابق آنچه در روایات معرفی شده است.
چگونگی پیوستناصحاب حضرت مهدی علیه السلام به آن حضرت طبق نقل روایات، اصحاب مهدی، به طورناگهانی ومعجزهآسا، ازمسافتهای دور و نزدیک، در یک شب یا صبحگاه، درمکه معظمه،گرد میآیند و به حضرت میپیوندند. امیرالمؤمنین علیه السلام درباره چگونگیفراخوانی و پیوستن یاران مهدی علیه السلام، از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل میکند:«خداوند، یاران مهدی را در کمتر از چشم به هم زدن، از مشرق و مغرب، کنار کعبه،گرد میآورد»[13].همچنین در روایت دیگری از امام باقر علیه السلام نقل شده است که فرمود: « یارانمهدی، با طی الأرض به سوی او میشتابند و در مکه با او بیعت میکنند».[14]
چگونگی بیعتاصحاب
پس از پیوستنیاران امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اولین اقدام حضرت، اخذ بیعت از اصحابو پیمان وفاداری و اطاعت آنان از امام علیه السلام است. پایمردی در میدان رزم،دوری از حرام وکارهای منکر مثل دزدی، زر اندوزی، احتکار، رباخواری، تخریب مساجد،شهوات باطل، نوشیدن شراب، تجمل گرایی، تحقیر اشخاص مؤمن، تعقیب افراد فراری،خونریزی ناحق، انفاق به افراد منافق و کافر، انجام عمل منافی عفت و… از موارد مطرحدر این میثاق بیعت است. همچنین امام از یاران خود پیمان میگیرد در تحمل سختیهامقاوم باشند و مردم را امر به معروف و نهی از منکر کنند. اصحاب نیز همگی این پیمانرا میپذیرند و تک تک با امام علیه السلام رو بوسی میکنند.[15]
اوصاف اصحاب
طبق نقلروایات، اصحاب مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همگی جوانند مگر تعداد اندکی؛مانند کمی سرمه در چشم یا کمی نمک در غذا[16]. در برخی روایات، یاران مهدیعجل الله تعالی فرجه الشریف به شیران روز و نیایشگران شب زنده دار که دلهاشانمانند پارههای آهن، محکم واستوار است، توصیف شده اند.[17]
آنان،رادمردانیاند که جز شهادت در راه خدا، آرزوی دیگری ندارند و برابر رهبر و مولایخود، سخت مطیع و فرمانبردارند. ابهت و رعب این جنگجویان مصمم و فولادین، دشمنان رازمینگیر میکند[18].در راه انجام مأموریت خود، بسیار قاطع و بیباکند و هرگز هراسی به دل راه نمیدهند[19]. امام مهدی علیه السلام، باچنین اصحاب و یارانی، جهان را فتح کرده و اسلام را در سراسر گیتی، حکم فرما میسازد.
از امام باقرعلیه السلام نقل شده است که فرمود: گویی یاران مهدی را میبینم که سراسر زمین وآسمان را احاطه کردهاند و چیزی در جهان نیست، مگر اینکه در قبضه قدرت آنان است.آنها، در جامعه به حدی محبوبند که حتی پرندگان و درندگان نیز در پی جلب خشنودی وفرمان برداری آنان هستند. قطعهای از زمین، از اینکه یکی از یاران مهدی عجل اللهتعالی فرجه الشریف بر آن گام نهاده است، بر قطعه دیگر فخر و مباهات میکند.[20]
حضور زنان درمیان اصحاب
میان یارانمهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف زنان نیز حضور دارند و در بخشهای بهداشت ودرمان، انجام وظیفه میکنند. در روایات، تعداد آنان متفاوت ذکر شده است. طبق روایتمفضل بن عمر از امام صادق علیه السلام سیزده نفر میان اصحاب قائم عجل الله تعالیفرجه الشریف حضور دارند که زخمیها را مداوا و بیماران را پرستاری میکنند.[21]
در این روایت،نامهای نه نفر از این زنان ذکر شده است. در برخی روایات، از حضور پنجاه زن میانیاران حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، خبر داده شده است. آنان، در کارهایبهداشتی و امدادی به رزمندگان اسلام خدمت رسانی میکنند[22]. در برخی دیگر، عدد بیشترینیز ذکر شده است[23].ظاهراً این نوع روایات، ناظر به زنانیاند که پس از قیام، حضرت را همراهی و درکارها با سپاه و اردوی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مشارکت میکنند.
رجعت گذشتگان
در برخیروایات، از بازگشت گذشتگان، در زمان ظهور، برای یاری حضرت، سخن به میان آمده است.مفاد اینگونه روایات، رجعت آنان در زمان ظهور است. اما این بدان معنا نیست کهآنان جزء ۳۱۳ تن از اصحاب خاص حضرت (یعنی همان افرادی که ظهور، منوط به آنها است)قرار داشته باشند.
بر اساس منابعروایی، از جمله کسانی که زمان ظهور در جمع اصحاب و سپاهیان مهدی عجل الله تعالیفرجه الشریف قرار میگیرند، عدهای از مؤمنان شایسته و برجستگانی است که پیشتر،از دنیا رفتهاند. خداوند، آنان را دوباره زنده میکند، تا به سپاه مهدی عجل اللهتعالی فرجه الشریف ملحق شوند. این اشخاص که گاهی در روایات از آنان نام برده شدهاست، برخی از امتهای پیشین هستند؛ مانند یوشع بن نون، وصی موسی علیه السلام، مؤمنآل فرعون و اصحاب کهف.[24]
برخی دیگر نیزاز پیشگامان و برجستگان صدر اسلام در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و امامانمعصوم علیه السلام هستند؛ نظیر سلمان فارسی، ابودجانه انصاری، مالک اشتر نخعی[25]، جبیر بن خابور[26]، اسماعیل فرزند امام صادقعلیه السلام[27]،عبدالله بن شریک عامری[28]، مفضل بن عمر[29]، و….
پیوستن حضرتمسیح علیه السلام
با ظهور اماممهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، حضرت عیسی مسیح علیه السلام نیز ظاهر شده و بهآن امام ملحق میشود و میگوید: « من، وزیر فرستاده شدهام، نه امیر و فرمانروا»[30]. وی از سوی امام مهدی عجلالله تعالی فرجه الشریف، فرماندهی عملیات تهاجمی بر ضد لشکریان دجال را بر عهده میگیرد[31]؛ به همین سبب در روایات، ازمیان کارگزاران امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، از حضرت عیسی مسیح علیهالسلام به دلیل نقش کلیدی و منحصر به فرد او در تحکیم و گسترش حکومت جهانی اماممهدی علیه السلام، با عنوان «وزیر» یاد شده است.
گو اینکه حضرتعیسی مسیح علیه السلام در دوران ظهور، نقش معاون اولی امام مهدی علیه السلام را درمیان دستیاران و کارگزاران حکومتی امام مهدی علیه السلام بر عهده دارد[32]. امام مهدی عجل الله تعالیفرجه الشریف، با چنین اصحاب وکارگزارانی، سرانجام، حکومت جهانی اسلام را تحقق میبخشندو جهان را از عدل و داد پر میکند.گروه انصار
مراد از انصارـ چنانکه اشاره شد ـ مجموعه نیروهاییاند که در آستانه ظهور یا همزمان با ظهورامام مهدی علیه السلام از مناطق مختلف قیام میکنند و برای یاری حضرت و مقابله بادشمنان ایشان، به پا میخیزند. این نیروها، بعضاً دارای سازماندهی ویژهای هستندکه با انسجام خاص و تحت مدیریت افراد خاصی رهبری میشوند. اکنون به مهمترین ایننیروها اشاره میکنیم.[33]پی نوشتها :
[1] منبع : سایتمجیر
[2] مازندرانی،۱۴۲۱: ج۸، ص۲۱۰
[3] ابن منظور، بیتا:ص۵۱۹؛ زبیدی، ۱۳۸۵: ج۳، ص۱۸۶
[4] صفار قمی، بیتا:ص۳۱۱؛ صدوق، بیتا: ج۲، ص۶۵۴
[5] نعمانی، بیتا:ص۳۰۷
[6] صدوق، همان:ج۲، ص۶۵۴
[7] ابن طاووس، بیتا:ص۶۵
[8] مجلسی، بیتا:ج۵۲، ص۳۰۷ و۳۶۷
[9] کلینی، بیتا:ج۸، ص۳۱۳؛ صدوق، همان: ج۲، ص۶۷۲
[10] نعمانی، همان:ص۲۵۲
[11] کورانی، ۱۴۱۱:ج۳، ص۱۰۴
[12] طبری، همان:ص۵۵۶-۵۷۵؛ کورانی، همان: ج۴، ص۲۸
[13] ابن طاووس،همان: ص۱۴۶
[14] فتال نیشابوری،بیتا: ج۲، ص۲۶۳
[15] شافعی، بیتا:ص۹۶
[16] طوسی، بیتا:ص۲۸۴
[17] مجلسی، همان:ج۵۲، ص۳۸۶
[18] نوری، بیتا:ج۱۱، ص۱۱۴
[19] مجلسی، همان:ج۵۲، ص۳۰۸
[20] صدوق، همان:ج۲، ص۶۷۲؛ مجلسی، همان: ج۵۲، ص۳۲۷
[21] طبری، همان:ص۲۵۹
[22] نعمانی، همان:۲۷۹
[23] ابن طاووس،همان: ص۱۵۱
[24] طبری، همان:ص۵۵۴
[25] فتال نیشابوری،همان: ج۲، ص۲۶۶
[26] راوندی، بیتا:ج۱، ص۱۸۵
[27] حر عاملی، بیتا:ص۲۶۶
[28] حر عاملی، بیتا:ص۲۶۶
[29] طبری، همان:ص۲۴۸
[30] کورانی، همان:ج۱، ص۵۲۷
[31] طبسی، ۱۳۸۵:ج۱، ص۱۶۷
[32] بحرانی، بیتا:ص۶۹۷
[33] فهرست منابع :
۱.ابن بابویه قمی، ابوجعفر محمد بن علی، الخصال، قم،انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
۲.ابن بابویه قمی، ابوجعفر محمد بن علی، کمال الدینوتمام النعمه، قم، انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
۳.ابن حماد مروزی، ابوعبدالله نعیم، الفتن، انگلستان،کتابخانه المتحف، خطی.
۴.ابن طاووس، رضی الدین علی بن موسی، الملاحم والفتنفی ظهورالغائب المنتظر، بیروت، موسسة الاعلمی.
۵.ابن منظور، محمد، لسان العرب، قم، نشرادب الحوزه.
۶.اربلی، ابوالحسن علی بن عیسی بن ابی الفتح، کشفالغمه فی معرفة الأئمه، بیروت، دارالکتب الاسلامیه.
۷.بحرانی، هاشم، المحجة فیما نزل فی الحجة بیروت،مؤسسة الوفأ، ۱۴۰۳ق.
۸.بحرانی، هاشم، حلیة الابرارفی فضائل محمد وآلهالاطهار، قم، دارالکتب العلمیه.
۹.بحرانی، هاشم، غایة المرام فی حجة الخصام عن طریقالخاص والعام، بیروت،مؤسسة الاعلمی.
۱۰.حرعاملی، محمد بن الحسن، اثبات الهداة، قم، چاپخانهعلمیه.
۱۱.حرعاملی، محمد بن الحسن، الایقاظ من الهجعه،قم،دارالکتب العلمیه.
۱۲.حسینی واسطی زبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس، کویت،دارالهدایه، ۱۳۸۵ش.
۱۳.حلی، رضی الدین علی بن یوسف بن المطهر، العددالقویه لدفع المخاوف الیومیه، قم، کتابخانه مرعشی نجفی.
۱۴.حلی، یوسف حسن بن مطهر، المستجاد من کتاب الارشاد،قم، کتابخانه آیتالله مرعشی.
۱۵.دیلمی، ابو محمد، ارشاد القلوب، بیروت، موسسهالاعلمی.
۱۶.شیخ طوسی، ابوجعفرمحمد بن حسن، الغیبه، تهران،کتابفروشی نینوی.
۱۷.صافی گلپایگانی، لطفالله، منتخب الاثر، چاپ دوم،قم، انتشارات حضرت معصومه علیها السلام، ۱۴۲۱ق.
۱۸.صفار قمی، محمد بن الحسن بن فروخ، بصائرالدرجات فیفضائل آل محمد صلی الله علیه و آله، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی.
۱۹.طبرسی، فضل بن الحسن، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن،قم، دارالکتب الاسلامیه.
۲۰.طبری، محمد بن جریر بن رستم، دلائل الامامه، قم،کتابفروشی رضی.
۲۱.طبسی نجفی، محمد رضا، الشیعة والرجعة، چاپخانهالآداب، نجف اشرف، ۱۳۸۵ش.
۲۲.عاملی، محسن امین، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف.
۲۳.عبدالباقی، محمد فؤاد، المعجم المفهرس لالفاظالقرآن الکریم، قاهره، الطبع الثانی۱۴۰۸ق.
۲۴.عروسی حویزی، عبدعـلی بن جمعه، نورالثقلین، قم،چاپخانه علمیه.
۲۵.عیاشی سمرقندی، محمد بن مسعود، تفسیرالعیاشی،تهران، کتابفروشی اسلامیه.
۲۶.فتال نیشابوری، محمد، روضة الواعظین، انتشاراتالرضی، قم.
۲۷.کورانی، علی، عصرظهور، ترجمة عباس جلالی، ۱۳۷۸، قم،سازمان تبلیغات اسلامی.
۲۸.کورانی، علی، معجم احادیث المهدی، مؤسسه معارفاسلامی، قم، ۱۴۱۱ق.
۲۹.کاظمی، مصطفی، بشارة الاسلام، تهران، کتابخانهنینوالحدیثه.
۳۰.کلینی رازی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران،دارالکتب الاسلامیه.
۳۱.متقی هندی، علاء الدین علی، کنزالعمال فی سننالاقوال والافعال، بیروت،مؤسسة الرساله.
۳۲.متقی هندی، علاءالدین علی، البرهان فی علامات مهدیآخرالزمان، چاپخانه خیام، قم.
۳۳.مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسةالوفاء.
۳۴.معروف (الدین راوندی)، ابوالحسین سعیدبن هبة الله،الخرائج والجرائح، قم،مؤسسة الامام مهدی.
۳۵.مقدس شافعی، یوسف بن یحیی، عقدالدرر فیاخبارالمنتظر، عالم الفکر، قاهره.
۳۶.نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة، تهران، کتابفروشیصدوق.
۳۷.نوری طبری، میرزا حسین، مسدرک الوسائل، قم، مؤسسةآل البیت لاحیاء التراث.