احوال متقین در شب و روز درس اخلاق مرحوم حضرت آیت الله خوشوقت اعلی الله مقامه

بسم الله الرحمن الرحیم

شرح خطبه متقین

قسمت سوم: احوال متقین در شب و روز

بسم الله الرحمن الرحیم و به نستعین و هو خیرُموفق و معین؛ ثم الصلاة و السلام علی أشرف الانبیاء و المرسلین، حبیب إله العالمین، أبی xadالقاسم محمد صلی الله علیه و علی أهل بیته الطیبین الطاهرین المعصومین، من الآن إلی قیام یوم الدین؛ سیّما بقیة الله فی الأرضین. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند:

«تِجَارَةٌ مُرْبِحَةٌ»

---

بسم الله الرحمن الرحیم
شرح خطبه متقین

قسمت سوم: احوال متقیندر شب و روز
بسم الله الرحمن الرحیم و به نستعین و هوخیرُموفق و معین؛ ثم الصلاة و السلام علی أشرف الانبیاء و المرسلین، حبیب إلهالعالمین، أبی xadالقاسم محمد صلی الله علیه و علی أهل بیته الطیبین الطاهرینالمعصومین، من الآن إلی قیام یوم الدین؛ سیّما بقیة الله فی الأرضین. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند:
«تِجَارَةٌ مُرْبِحَةٌ»
این که ما در مدت کوتاهی زحمت بکشیم و بعد زمانبسیار طولانی نتیجه بگیریم و راحتی نصیبمان بشود. این یک تجارت پر سود و پر منفعتیاست. کار کم و مزد زیاد تجارت پر منفعتی است.
«يَسَّرَهَا لَهُمْ رَبُّهُمْ»
که خدا برای متقین اسبابش را فراهم کرده و توفیقبه آن ها داده که از اول سن بلوغ تا آخر عمر در این مدت کوتاه توانستند مطیع فرمانخدا بشوند. در مقابل تا خدا زنده هست و خدایی میxad کند این ها زندگی مرفّهدر بهشت رضوان پروردگار متعال خواهند داشت.
«أَرَادَتْهُمُ الدُّنْيَا فَلَمْ يُرِيدُوهَا»
جلوه های دنیا متقین را هم به طرف خودش میxad کشد و دعوت میxad کند اما این ها جلو نمیxad روند.
آدم ها در دنیا دو جور هستند؛ بعضی ها جلوه xadهایدنیا آن ها را جلب میxad کند جذب میxad کند، جلو میxad روند، با تمام توانخودشان را تسلیم میxad کنند و میxad بینیم چه کسانی هستند. عمری در طلب دنیا و دراین راه دست به هر جنایتی میxad زنند. اما انسان هایباتقوا این جور نیستند. باور دارند که این عمر یعنی همین عمر کوتاه نمیxad ارزد به این که ما خودمان را تا ابد گرفتارکنیم. لذا اگر دنیا جلوه کرد و خواست دل این ها را برباید، این ها تسلیم نمیxad شوند. لذا فرمودند: «أَرَادَتْهُمُ الدُّنْيَا فَلَمْ يُرِيدُوهَا». دنیا میxad خواهد این ها را به طرفخودش بکشد اما این ها به طرفش نمیxad روند و به اندازه ضرورتو لزوم بیشتر استفاده نمیxad کنند.
«وَ أَسَرَتْهُمْ فَفَدَوْا أَنْفُسَهُمْ مِنْهَا»
دنیا میxad خواهد این ها را اسیرخودش کند اما این ها خودشان را از اسارت دنیا نجات میxad دهند. خیلی ها اسیردنیا هستند، اسیر پول دنیا، اسیر نعمت های دنیا، اسیر دنیا، و در این راه چه جنایتهایی را مرتکب میxad شوند. اما انسان های باتقوا مواظب هستند. شیطان نمیxad تواند از این راه آن هارا اسیر دنیا و جلوه های کاذب دنیا بکند.
«أَمَّا اللَّيْلُ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ تَالِينَ لِأَجْزَاءِالْقُرْآنِ يُرَتِّلُونَهَا تَرْتِيلًا يَحَزُنُونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ وَ يَسْتَثِيرُونَبِهِ دَوَاءَ دَائِهِمْ [1] »
عمر انسان عبارت است از شب ها و روزها است. اینها در روزها طرز خاصی جلوه میxad کنند در شب ها هم طرزخاصی. اما شب این ها «صَافُّونَأَقْدَامَهُمْ»، روی قدم می xadایستند، رو به قبله رو به عظمت پروردگار متعالمشغول نماز و خواندن آیاتی از قرآن کریم در حال نماز میxad شوند. یعنی همه شب رانمیxad خوابند، به اندازه نیاز و رفع خستگی میxad خوابند. مقداری قبل از اذان صبح بیدار میxad شوند، در برابر عظمت پروردگار متعال به نماز میxad ایستند. اجزاء و آیاتی از قرآن کریم را به زبانمیxad رانند و با قلب توجه میxad کنند.
«فَإِذَا مَرُّوا بِآيَةٍ فِيهَا تَشْوِيقٌ رَكَنُوا إِلَيْهَاطَمَعاً وَ تَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْإِلَيْهَا شَوْقاً وَ ظَنُّوا أَنَّهَا نُصْبُ أَعْيُنِهِمْ[1] »
اگر آیه xadای خواندند که خدا در آن آیه این ها راتشویق کرده بود، طمع پیدا میxadکنند. مانند آیات بهشت که در آن نعمت های بهشت یادشده است. خدا گفته اگر گوش به حرف بدهید بهشت جایگاه شماست. طمع می xadکنند با ادامهتقوا تا به این مقام برسند.
«وَ إِذَا مَرُّوا بِآيَةٍ فِيهَا تَخْوِيفٌ أَصْغَوْا إِلَيْهَامَسَامِعَ قُلُوبِهِمْ وَ ظَنُّوا أَنَّ زَفِيرَ جَهَنَّمَ وَ شَهِيقَهَا فِي أُصُولِآذَانِهِمْ[1] »
هر وقت آیه xadای خواندند که آنجا تخویف و تهدیدبود، خدا آدم ها را از مخالفت فرمانش میxad ترساند، این ها گوشِ دلبه طرف این آیه متوجه میxad کنند ببینند چه میxad خواهد بگوید، و این گفته را وارد دل میxad کنند و می xadترسند از این که نکند خدای نکردهروزی در اثر مخالفت تقوا گرفتار این ترس و خوف شوند.
«فَهُمْ حَانُونَ عَلَى أَوْسَاطِهِمْ مُفْتَرِشُونَ لِجِبَاهِهِمْوَ أَكُفِّهِمْ وَ رُكَبِهِمْ وَ أَطْرَافِ أَقْدَامِهِمْ»
خوب آدم نماز خوان چه کار می xadکند؟ اول روی قدممی xadایستد، بعد به رکوع خم میxad شود، کمر منحنی میxad کند، بعد از سر از رکوع بر می دارد پیشانی رویمهر میxad گذارد، زانویش را، نوک انگشتانش را روی زمین میxad گذارد به سجده میxad رود.
«يَطْلُبُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي فَكَاكِ رِقَابِهِمْ»
متقین عبادت خدا را میxad کنند و در این عبادت میxad خواهند از آنچه را که خدا نمیxad خواهد این ها گرفتار آن شوند آزادی طلب میxad کنند.
«أَمَّا النَّهَارُ فَحُلَمَاءُ عُلَمَاءُ»
این مال شب متقین بود. روز این ها به صورت علماظاهر میxad شوند، علم دین دارند، دانستنی های دین را بلدهستند. دین را از آنها کسی بپرسد بلد هستند، نپرسد هم خودشان طبق دانستنی های دینخودشان عمل می xadکنند. حلیم هم هستند. صبور و بردبار، اگر جاهلی حرفی زد زود عصبانینمیxad شوند و حرف ناشایست به او نمیxad زنند. با کمال حلم در جامعه با مردم برخورد میxad کنند.
«أَبْرَارٌ أَتْقِيَاءُ قَدْ بَرَاهُمُ الْخَوْفُ بَرْيَ الْقِدَاحِ[1] »
روز از نیکوکاران هستند، هر کاری انجام می xadدهندنیکوست. حرف میxad زنند نیکو، گوش می xadدهند نیکو. کاری را با دست وپا انجام میxad دهند نیکو. کار زشت و قبیح و بد و گناه ندارند.«أَتْقِيَاء»، تمام کارهایشان در سایه تقواست، واجب را انجام می دهند حرام را ترکمیxad کنند.
«يَنْظُرُ إِلَيْهِمُ النَّاظِرُ فَيَحْسَبُهُمْ مَرْضَى وَ مَابِالْقَوْمِ مِنْ مَرَضٍ»
ممکن است بعضی از متقین در اثر این که استفادهزیاد از مادیات نمیxad کنند، خودشان را لاغرنشان دهند. دنیا پرستان، آن هایی که تن پرور هستند فکر میxad کنند این ها مریضهستند. اما این ها مریض نیستند؛ یک ترس مرموزی در نهانخانه آن ها قرار دارد. آن هارا رنج میxad دهد و آن این است که نتوانند تا آخر این راه راطی کنند.
«وَ يَقُولُ لَقَدْ خُولِطُوا»
دنیا پرستان به کسانی که مثل خودشان چهارنعل بهدنبال دنیا نمی xadدوند میxad گویند این ها عقلشانناقص است، عقلشان نمیxad رسد. اگر عقل داشتندمثل ما ثروتمند میxad شدند، چه کارهایی میxad کردند، پولدار میxad شدند. آن ها خیال می xadکننداین ها یک خورده عقلشان عقب است. اما نمیxad دانند این ها عقلشانعقب نیست؛ بلکه عقل خود آن ها عقب است. این ها یک فکر دیگری در سرشان است که نتیجهآن فکر این است که زندگی ابد را تأمین می xadکند. ولی شما دنیاپرستان نتیجه فکرتاناین است که در عمر کوتاه اگر به خواستهxad هایتان برسید بعد زیانو خسران عمیق و عجیبی دامنگیر شما خواهد شد.
«وَ لَقَدْ خَالَطَهُمْ أَمْرٌ عَظِيمٌ»
بله متقین امر عظیمی در پیش دارند. میxad خواهند در پیشگاه فرمان و امر پروردگار متعالبتوانند آن گونه که موظف هستند انجام وظیفه کنند. این برای آن ها مشکل ایجاد کردهاست، شما دنیاپرستان از این مشکل آزاد هستید.
«لَا يَرْضَوْنَ مِنْ أَعْمَالِهِمُ الْقَلِيلَ»
به عمل کم برای خدا انجام دادن قانع نمی xadشوند.خیلیxad ها هستند به عمل کم قانع میxad شوند. یک نماز واجب می xadخوانند تمام میxad شود دیگر قانع میxad شوند، ولی متقین نه؛این ها میxad دانند کارهایی که در این دنیا انجام می xadدهند درآن دنیا ثمرات ابدی خواهد داشت.
«وَ لَا يَسْتَكْثِرُونَ الْكَثِيرَ»
اگر کار خوب زیاد انجام دادند آن کار خوب رازیاد نمی xadبینند، میxad گویند باز کم است.
«فَهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ مُتَّهِمُونَ وَ مِنْ أَعْمَالِهِمْ مُشْفِقُونَ[1] »
این ها همیشه خودشان را متّهم میxad دانند؛ میxad گویند کم کار کرده xadایم،بیشتر از این و بهتر از این باید کار میxad کردیم. همیشه بیشتر راطلب میxad کنند و به کم قانع نمیxad شوند.
«إِذَا زُكِّيَ أَحَدٌ مِنْهُمْ خَافَ مِمَّا يُقَالُ لَهُ»
مردم در اثر این که می xadبینند این ها آدم هایخوبی هستند، کارهای بد نمی کنند و تقوا را مراعات میxad کنند متقین را مدح میxadکنند،از آن ها تعریف میxadکنند، ذکر خیر دارند. هر وقت در مجلسی جایی از اینها تعریفکردند این ها میxad ترسند، وحشت میxad کنند.
«فَيَقُولُ أَنَا أَعْلَمُ بِنَفْسِي مِنْ غَيْرِي»
این ها در جواب تعریف دیگران میxad گویند خدایا ما به خودمان از این ها داناتریم.این ها خیلی از حالات ما خبر ندارند، ما خودمان بهتر میxad دانیم چه کاره هستیم.
«وَ رَبِّي أَعْلَمُ مِنِّي بِنَفْسِي»
خدا از ما هم به ما و هم به کارهای ما داناتراست.
«اللَّهُمَّ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا يَقُولُونَ»
خدایا به آن تعریفی که این ها درباره من میxad کنند، مرا مؤاخذه نکن.
«وَ اجْعَلْنِي أَفْضَلَ مِمَّا يَظُنُّونَ»
از آنچه که درباره من گمان میxad کنند مرا بالاتر و با فضیلت xadتر از آن قرار بده.
«وَ اغْفِرْ لِي مَا لَا يَعْلَمُونَ»
آنچه را که از من نمیxad دانند آن را ببخش وبیامرز، چون تو می xadدانی.
«فَمِنْ عَلَامَةِ أَحَدِهِمْ أَنَّكَ تَرَى لَهُ قُوَّةً فِي دِين»
خُب این ها در طول زندگی در اجتماع که وارد میxad شوند در سایه قوّت در دین مشغول کار و انجاموظایف میxad شوند و کار میxad کنند، در دین ضعیفنیستند، شُل نیستند، مبانی دینیxadشان سست نیست که زود زمین بخورند. محکمند. حرامپیش بیاید قرص ایستاده xadاند، واجب پیش بیاید به هیچ وجه ترک نمیxad کنند. علامت یکی از این آدم های با تقوا این استکه شما او را در زندگی در نهایت قوّت در دین میxad بینی.
«وَ حَزْماً فِي لِينٍ»
متقین در کمال احتیاط اما در نرمی هستند، خشننیستند. در کمال احتیاط هستند، نکند آن هایی که دنیاپرست هستند و بد هستند طعنه بهاین ها نزنند و مشکلی برایشان پیش نیاید. چون همه با هم زندگی میxad کنند. در عین حال لیّن و نرم خو هستند اما بااحتیاط قدم برمیxad دارند که نکند یک وقت از اطراف دنیاپرستان لطمهو صدمهxadای به آن ها نخورد.
«وَ إِيمَاناً فِي يَقِينٍ»
ایمانشان در حد یقین است. در هیچ وقتی تزلزل وضعف در ایمانشان مشاهده نمیxad شود.
«وَ حِرْصاً فِي عِلْمٍ»
حریص هستند در این که علم یاد بگیرند، از جهلراضی و خشنود نیستند. سعی می xadکنند از راه چشم، از راه گوش، از راه زبان علم یادبگیرند؛ علمی که برایشان مفید و نافع است.
«وَ عِلْماً فِي حِلْمٍ»
وقتی هم که علم یاد گرفتند آن را در پوششحلم اظهار میxad کنند. تندخویی نمی xadکنند. بعضی از کسانی که ازعلم و آگاهی بهره مند هستند احیانا در برابر کسانی که سؤالی دارند و جوابی میxad خواهند یک مقداری خشن جواب میxad دهند و این کار در مقابل حلم است. لذا در روایاتما علم بیشتر کنار حلم آمده است؛ گفته xadاست اگر علم داری و مردم از شما سوال می xadپرسند،جواب را نرم بده، با حلم. عصبانی نشو، تندی نکن[2].
«وَ قَصْداً فِي غِنًى»
اگر ثروتمند هستند مقتصد خواهند بود. هر چه آدمبیشتر دارد نباید بیشتر خرج کند این غلط است. به اندازه نیاز خرج کن.
«وَ خُشُوعاً فِي عِبَادَةٍ»
این ها عبادت که میxad کنند اعضاء و اندامشاندر حال عبادت خاضع و خاشع است.
«وَ تَجَمُّلًا فِي فَاقَةٍ»
این ها اگر کمتر از هزینه زندگیشان درآمد دارندکاری میxad کنند شناخته نشوند، مردم نفهمند این ها ندارند.
«وَ صَبْراً فِي شِدَّةٍ»
متقین اگر سختی برایشان پیش بیاید با صبر با آنمواجه میxad شوند. صبور هستند از کوره در نمیxad روند.
«وَ طَلَباً فِي حَلَالٍ»
دنبال حلال میxad روند دنبال حرام هرگزحرکت نمیxad کنند.
«وَ نَشَاطاً فِي هُدًى»
در راه مستقیم که فهمیدند و وارد شدند با نشاطحرکت میxad کنند، نه با تنبلی و سستی و کسالت.
«وَ تَحَرُّجاً عَنْ طَمَعٍ»
همیشه از طمعxad ورزی اجتناب میxad کنند، دنبال طمع نمیxadروند. هیچ xadوقت انسان ازطمع سیر نمی xadشود. همیشه میxad خواهد تا بمیرد. متقینبه اندازه نیاز طلب میxad کنند و از طمع اجتنابمیxad کنند.
«يَعْمَلُ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ وَ هُوَ عَلَى وَجَلٍ»
کار خیر زیاد انجام می xadدهند اما میxad ترسند نکند خدای نکرده کاری پیش بیاید این کارهااز بین بروند.
«يُمْسِي وَ هَمُّهُ الشُّكْرُ»
شب که میxad خواهند بخوابند ازاینکه از صبح تا حالا موفق به انجام وظایف شده xadاند سپاسگزاری میxad کنند.
«وَ يُصْبِحُ وَ هَمُّهُ الذِّكْرُ»
صبح که می xadشود به فکر این می افتد که در طولروز خدا را فراموش نکند، چون خدا را فراموش کند غفلت پیش میxad آید. غفلت که پیش بیایدشیاطین در حال غفلت انسان را وادار به گناه میxad کنند. آن ها از غفلت وفراموش کردن خدا سخت هراس دارند.
«يَبِيتُ حَذِراً وَ يُصْبِحُ فَرِحاً حَذِراً لِمَا حُذِّرَ مِنَالْغَفْلَةِ وَ فَرِحاً بِمَا أَصَابَ مِنَ الْفَضْلِ وَ الرَّحْمَةِ»
شب که میxad خواهند بخوابند میxad ترسند؛ خوب شب آدم که میxad خوابد از کار می افتد.اما همه چیز از کار نمیxad افتد، اتفاقات خطرناکدر شب اتفاق میxad افتد. ممکن است پیشxadآمدهای خطرناکی اتفاق بیفتد.صبح که میxad بیند طوری نشده است خدا را سپاسگزاری میxad کند، خوشحال میxad شود.
«إِنِ اسْتَصْعَبَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ فِيمَا تَكْرَهُ لَمْيُعْطِهَا سُؤْلَهَا فِيمَا تُحِبُّ»
گاهی نفسشان از یک چیزهایی ناراحت است، بدش می xadآیدکه انجام بدهد؛ متقین آن را به نفس نمیxad دهند، اما آنچه را همکه نفسش طلب میxad کند و میxad خواهد را به او نمی xadدهد.نفس گاهی کارهایی را میxad خواهد که من موظف هستمبه او ندهم؛ نفس میxad خواهد زیاد دنبال دنیابرود، پول زیاد در بیاورد، عیّاشی کند، در غذا، در لباس، در مسکن، در همه چیز بهحد افراط برود. او این را میxadخواهد اما این به او نمی xadدهد. آنچه که نفس نمیxad خواهد ولی وظیفه xadاش باشد از نفس می xadکِشد. بایدروزه بگیرد اما نفس نمیxad خواهد، اما او روزه میxadگیرد.باید پول در راه خدا و فقرا خرج کند، نفس نمیxad خواهد، ولی این گوش بهحرف او نمیxad دهد و خرج میxad کند.
«قُرَّةُ عَيْنِهِ فِيمَا لَا يَزُولُ»
همیشه فکرش و خوشحالی xadاش در چیزهایی است کههمیشگی است. در این دنیا عمر چون کوتاه است همه چیز در مدت کوتاه هست و بعد هم ازبین میxad رود. این زیاد چشمش به این دنیا نیست، چون میxad داند که این گذراست و از دست میxad رود. آنچه که همیشگی است چشمش دنبال آناست.کارهایی که نتیجهxad اش آن است آن کارها رادنبال می xadکند.
«وَ زَهَادَتُهُ فِيمَا لَا يَبْقَى»
در آن تمتّعات مادی که باقی نمیxad ماند زهد ورزی میxad کند و به کم قناعت میxad کند.
«يَمْزُجُ الْحِلْمَ بِالْعِلْمِ وَ الْقَوْلَ بِالْعَمَلِ»
همیشه علم را با حلم و حرف را با عمل مقرون وممزوج میxad کند. حرف که می xadزند اول خودش عمل میxad کند؛ چون اگر انسان حرف که میxad زند خودش به آن حرف عمل نکند، دیگران از آن حرفمتأثر نمیxad شوند. وقتی حرف میxad زند به دنبالش عمل می xadکند.وقتی هم که علم دارد و میxad خواهد خرج کند برایدیگران کنارش حلم را میxad گذارد که عصبانی نشود،طرف را از یادگیری علم منصرف نکند.
«تَرَاهُ قَرِيباً أَمَلُهُ»
آرزوهایش طولانی نیست. بعضیxad ها میxad گویند نوک قله کوه رابه قیمت ارزان میxad فروشند برویم بخریمبرای پنجاه سال بعد چند برابر میxad شود! چه کسی گفته شماتا پنجاه سال بعد زنده هستی؟ و چه کسی گفته که آن زمین ها ترقّی می xadکند؟ این طولامل است. متقین این گونه نیستند؛ آن ها آروزهایشان کوتاه مدت است.
رب صل علی محمد و آل محمد.
شرح خطبه متقین توسط حضرت آیت الله خوشوقت أعلی الله مقامه

[1] - شرح قسمت های قرمز رنگ موجودنیست.
[2] - ... أَبَاعَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ تَزَيَّنُوا مَعَهُبِالْحِلْمِ وَ الْوَقَارِ وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ تُعَلِّمُونَهُالْعِلْمَ وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ طَلَبْتُمْ مِنْهُ الْعِلْمَ وَ لَا تَكُونُواعُلَمَاءَ جَبَّارِينَ فَيَذْهَبَ بَاطِلُكُمْ بِحَقِّكُم . کتاب كافي (ط -الإسلامية) ؛ ج 1 ؛ ص36

منبع : مرکز حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله خوشوقت اعلی الله مقامه