معنی اهل بیت در نهج البلاغه

چکیده

قرآن کریم در آیه تطهیر به صراحت به لفظ اهل بیت(علیهم السلام) اشاره فرموده است. مفسران شیعه درباره مصداق آن که پنج تن آل عبا هستند اتفاق نظر دارند اما مفسران اهل سنت بر یک عقیده نبوده و آرائ مختلفی را در این باره مطرح نمودهاند که اگر به فرض اینکه تمامی این نظرات درست باشد جمع این آرا با تمامی بستگان نسبی و سببی پیامبر(ص) مساوی خواهد بود. این مقاله با کنکاشی در نهج البلاغه که متعلق به دوره صدر اسلام و بخشی از فرمایشات کاتب و شاهد وحی قرآنی است بر آن است تا دیدگاه امام علی( علیه السلام درباره مصداق اهل بیت را باز شناساند.

طرح مسأله

معنی اهل بیت در نهج البلاغه

چکیده

قرآن کریم در آیه تطهیر به صراحت به لفظ اهل بیت(علیهم السلام) اشاره فرموده است. مفسران شیعه درباره مصداق آن که پنج تن آل عبا هستند اتفاق نظر دارند اما مفسران اهل سنت بر یک عقیده نبوده و آرائ مختلفی را در این باره مطرح نمودهاند که اگر به فرض اینکه تمامی این نظرات درست باشد جمع این آرا با تمامی بستگان نسبی و سببی پیامبر(ص) مساوی خواهد بود. این مقاله با کنکاشی در نهج البلاغه که متعلق به دوره صدر اسلام و بخشی از فرمایشات کاتب و شاهد وحی قرآنی است بر آن است تا دیدگاه امام علی( علیه السلام درباره مصداق اهل بیت را باز شناساند.

طرح مسأله

از جمله اموری که در میان مسلمین اختلاف نظر وجود دارد، معنا و مصداق اهل بیت است. تعیین مصداق اهل بیت نتایج مهمی را به دنبال دارد و از نظر فقهی و سیاسی احکام فراوانی بر آن مترتب است. به عنوان مثال امکان انجام گناه یا حکم به پاکی ظاهری از مشخصههای هر انسانی میتواند باشد؛ اما عدم امکان معصیت و مصون بودن از هر گونه لغزش و حکم به طهارت ظاهری و باطنی از ویژگیهای اهل بیت(علیهم السلام) است. از این رو تعیین این مصداق میتواند کسی را از فرش به اوج عرش بنشاند و یا بر عکس از عرش وهمی به فرش آورد. این مقاله برآن است تا با جستاری در نهجالبلاغه دیدگاه امام علی(علیه السلام) نسبت به مصداق اهل بیت را ترسیم نماید. نگاه امام(ع) که خود نخستین کاتب وحی و شاهد نزول آیات الهی و متعلق به قرن نخست است، میتواند روشنگر واقعیتها در این باره باشد.

مفهوم شناسی اهل بیت

اهل بیت از نظر لغوی مرکب از دو کلمه «اهل» و «البیت» است. «اهل» به معنی شایسته و سزاوار است و هنگامی که به «البیت» افزوده شود به معنای ساکنان خانه و خویشان (کسانی که با خانه پیوند خویشی دارند) میباشد. درباره معنای اصطلاحی این واژه میان شیعه و سنی اختلاف نظر است. اهل بیت نزد اندیشمندان شیعه به معنای بخشی از اعضاء خانواده پیامبر(ص) است که افزون بر ارتباط نسبی با آن حضرت، با رسالت و پیامبری آن حضرت نیز پیوندی عمیق دارند؛ در این صورت اهل بیت پیامبر(ص) یعنی کسانی که از نظر علمی، عملی و صفات انسانی، شایسته آن بیت هستند. این افراد به طور خاص در حيات پيامبر(ص) همان پنج تن ـ که در افواه عموم به پنج تن آل عبا معروفاند ـ یعنی پيامبر(ص)، امام علي، فاطمه، امام حسن و امام حسين (علیهم السلام) میباشد اما به طور عام شامل: پيامبر(ص)، فاطمه و ائمه دوازدهگانه که أولشان علي(علیه السلام) و آخرشان مهدي(علیه السلام) است، میباشد. اما دانشمندان اهل سنت در این باره بر یک نظر نبوده و به خاطر وجود روایات فراوان درباره اهل بیت و جایگاه و مناقب والای آنان، به شدت دچار پراکندگی و تشتت آراء شدهاند. از این رو نظرات مختلفی را مطرح نموده که در بحث بعد بدان خواهیم پرداخت.

واژه اهل بیت در نهج البلاغه

ترکیب «اهل بیت» در منابع اسلامی به دو صورت به کار رفته است: یکی مطابق با معنای لغوی یعنی به معنای خانواده پیامبر و یا خویشان و بستگان آن حضرت، چنانکه در نامه نهم نهج البلاغه این ترکیب به همین معنا به کار رفته است:

و كان رسول اللّه- صلّى اللّه عليه و آله- إذا احمرّ البأس و أحجم النّاس، قدّم أهل بيته، فوقى بهم أصحابه حرّ السّيوف و الأسنّة. فقتل عبيدة بن الحارث يوم بدر، و قتل حمزة يوم أحد، و قتل جعفر يوم مؤتة.(سیدرضی، نهج البلاغه، نامه 9) هرگاه تنور جنگ گرم میشد و مردم پای واپس میگذاشتند رسول خدا اهل بيت خود را پيش میفرستاد، و بدين رزوش اصحاب خود را از ضربههای سخت شمشير و نيزه مصون میساخت پس عبيده پسر حارث در جنگ بدر، حمزه در جنگ احد و جعفر در جنگ موته کشته شدند.

ذکر اسامی بستگان آن حضرت یعنی «عبيده بن حارث، حمزه و جعفر» نشانگر آن است که مقصود از اهل بیت در این نامه، بستگان و خویشان نسبی آن حضرت است. کاربرد دیگر آن مطابق با معنای اصطلاحی است که دایرهای محدودتر از معنای لغوی داشته و بر افراد و مصادیق خاصی دلالت دارد. استعمال واژه اهل بیت و معادلهای آن در این معنا استعمال حداکثری در نهج البلاغه و سایر منابع اسلامی است. چنانکه در نهج البلاغه 12 بار این ترکیب به کار رفته که ده تای آن به معنای اصطلاحی است.(«اهل البیت» در خطبههای: 92، 119، 215 و حکمتهای: 108 و 453؛ «اهل بیته» در خطبه 232 و نامههای: 9 و 62؛ «اهل بیتی» در خطبههای 26 و 208؛ «اهل بیت نبیکم» در خطبه 96 و نامه 2 باز آمده است.)

برای بررسی اهل بیت در نهج البلاغه افزون بر واژه «اهل بیت» میتوان به بررسی واژههای «اسره النبی»، «ثقلین»، «آل محمد» و «آل البیت» پرداخت. نگاه امام به اهل بیت در نهج البلاغه نشانگر عظمت و والایی جایگاه و مقام آنان است. بررسی مفاد فرمایشات آن حضرت از سویی چهره اهل بیت و مصادیق آن را نشان میدهد و از سوی دیگر نقدی بر دیگر آراء در حوزه مفهوم شناسی معنای اهل بیت میباشد.

جمع بندی و نتیجهگیری

1.یکی از مولفههای اعتقادی تشیع انحصار مصداق اهل بیت در چهارده معصوم(علیهم السلام) است.

2.اهل بیت از نظر لغوی به طور مطلق به معنای خانواده و خویشان است. اما در خصوص اهل بیت پیامبر(ص) در صورت پیوند زدن آن خانواده به وحی و رسالت آن حضرت و احکامی که بر آن مترتب است، بر افراد خاصی که از طریق وحی تعیین میشود، گفته میشود.
3.روایات صحیح اسلامی مانند حدیث ام سلمه و شواهد متقن تاریخی مانند به راه انداختن جنگ جمل از سوی عایشه و نیز ویژگیهای انحصاری اهل بیت(علیهم السلام) بیانگر آن است که اهل بیت فقط بر چهارده معصوم(علیهم السلام) قابل تطبیق است.
4.اهل بیت صراط مستقیم، امت وسط و معیار سنجشاند، افراط و تفریط درباره جایگاه اهل بیت موجب هلاکت و گمراهی است.
5.دیدگاه شیعه درباره اهل بیت با نهج البلاغه که متعلق به صدر اسلام است مطابقت و همخوانی دارد.

نويسنده:م ، ن . داراب زاده (با تلخیص)