چگونه شبهات واشکالات درمسائل عملی رابرطرف کنیم؟

بسم الله الرحمن الرحیم

شبهات قوه خیال رادرمسائل علمی می تواندباخواندن چندکتاب یاشنیدن چندجمله ازبین برداما شبهات واشکالات درمسائل عملی رابه همین راحتی نمی توان برطرف کردوبرای رفع آن انسان بایدمشکلات وسختیهای بسیاری راتحمل کند.

قوه خیال درقوس صعوداولین مرحله به باطن است.چون تمام حواس پنجگانه مادرقوس صعودتحت اختیارقوه خیال قرارگرفته اند.به ظاهرماباچشم می بینیم،باگوش می شنویم،بادست لمس می کنیم،بازبان می چشیم وبابینی می بوئیم اما درحقیقت این قوه خیال است که این پنج عضو رابه کارگرفته است.لذاچون قوه خیال واسطه بین ظاهروباطن است رهزنی آن بسیارگرفتارکننده ترازقوای دیگراست.

قوۀ خیال هم درقوس نزول رهزنی می کندیعنی همۀ آنچه راکه عقل ادراک کرده به پائین تحویل نمی دهدوبه اعضاءنمی رساندوهم درقوس صعودهمۀ آنچه راکه حواس دریافته وبه بالاتحویل نمی دهدوبه عقل نمی رساند.یعنی بسیاری ازاوقات قوۀ خیال به عنوان کانال وجودی ظاهروباطن به اعضاء وحواس،دستورمی دهدوآنهانیزبدعمل می کننددرنتیجه گزارشات بداین پنج قوه باعث می شودکه قوه عاقله دچارمشکل شود.ازطرفی چنین قوه خیالی نمی تواندیافته هاراادراکات عقل رابه عنوان یک دوربین درقالب اشکال والفاظ صورخیالیۀ مناسب تمثل دهد.بدین ترتیب انسان درهردوصورت دچارگرفتاری می شود.عقل حقائق رامی گیرد وبه قوه خیال می دهداما چون قوۀ خیال یک دستگاه سالم عکسبردارنبوده،آنچه راکه گرفته است بدتصویرگری می کندولذا خوابهای بدمی بیند،بامردم دشمنی می کند،موجب کدورت،جدایی وتفرّق دوستان می گرددو...اماقوه عاقله هیچگاه به انسان خیانت نمی کنداوهمیشه باباطن عالم درارتباط است.این قوه خیال است که همیشه انسان رابه بازی می گیرد.قوه خیالی که به عنوان واسطه بین بدن که مرتبۀ نازله نفس است وعقل که مرتبۀ عالیه نفس است قرارگرفته است.

تمامی اعضاوجوارح مااعم ازچشم،گوش،دست،پاوقلب،مغزهمه وهمه به عنوان شئون ظاهری انسان مطرحندو«عقل»باطن انسانی راتشکیل می دهدوقوه خیال رابط بین این ظاهروآن باطن است.قوه حیال تجرّدبرزخی داردیعنی یک نیمه آن رامادیّت ونیمه دیگرآنراتجرّدگرفته است.اگرقوه خیال به عنوان اولین مرتبه باطن انسانی تطهیرنشودهم ظاهروهم باطن آدمی رابه مخاطره می اندازد.زیراچشم به عنوان یکی ازاندامهای ظاهری انسان هیچگاه دربدن بدعمل نمی کند(مگراینکه ضعیف یاناقص باشدکه آن بحث دیگری است)والّا به تعبیرحضرت آقاجبلّی چشم بردیدن است وجبلّی گوش برشنیدن است وجبلّی بینی بربوئیدن است.اگرهم زن نامحرمی نگاه کندیاصدای ناهنجاری رابشنودویابوی بدی رااستشمام کند،درهیچکدام ازاین موارد،اعضاء درانجام وظایف خودکوتاهی نکرده وبدعمل نکرده اند بلکه این قوۀ خیال است که به بیراهه رفته وچنین دستوری رابرای اعضاء صادرنموده است؛درمقابل نامحرم به چشم دستوربازشدن ودیدن داده ودرمقابل صوت وصدای ناحق،به گوش دستورشنیدن صادرکرده است وگرنه چشم وگوش ودیگراعضای ظاهری انسان وحواس پنجگانه اومأمور ومغذورندوفقط طبق دستوری که می گیرندعمل می کنند،مهم آن قوه ای است که به این اعضاء وقوا دستورنابجا میدهد.ولذااولین مرتبه طهارت باطن،تطهیرقوه خیال است.اگرقوه خیال تطهیرشودانسان هم درمسیرعلمی راحت است وهم درمسیرعملی.

هنگامی که عقل حقائقی رادرباطن عالم اصطیادنمایدان حقایق ویافته هارابه قوه خیال واگذارمی کند.قوۀ خیال نیزوظیفه صورتگری آنهارابرعهده داردولذا وجهی ازقوه خیال به طرف نشئه طبیعت وکثرت قرارگرفته است ولذا دائماً درخطراست.اما نیروی عاقله نیروی وحدت است ودائماً روبه ماورای عالم ماده داردنتیجه اینکه گرچه طهارت عقل هم درجای خودبسیارمهم است امااگرکسی قوه خیال خودراتطهیرکندوبه طهارت عقل نپردازدبازهم راه زیادی پیموده است یعنی حداقل می شودگفت این فرددرمسیروسلوک علمی وعملی بسیارموفق است،امااگرکسی قوه خیال خودراتطهیرنکنددرهمان ابتدای راه توقف کرده است.این است که بزرگانمان درمسائل معنوی به طهارت قوه خیال اهمیت زیادی می دهند.به تعبیربعضی ازآنان اگرشخصی بعدازبیست سال هم قوه خیال خودراتطهیرکندبایدبگوئیم که جان سالم به دربرده وموفّق شده است واگرتطهیرنشودانسان اصلاً درمحدوده خوبی قرارنمی گیرد.ولذاقوۀ خیال مرز بین خوبیهاوبدیهااست.فافهم!

منبع،شرح مراتب طهارت ازرساله وحدت ازدیدگاه عارف وحکیم علامه حسن زاده آملی.شارح:حضرت استادداودصمدی آملی.